राज्य शिक्षा केन्द्र म. प्र. भोपाल
वार्षिक मूल्यांकन सत्र 2025-26
विषय-संस्कृत (तृतीय भाषा)
समय- 2 ½ घण्टे
कक्षा – 6
पूर्णांक- 60
बहुविकल्पीयप्रश्नाः (प्रश्न क्र. 1-5)
निर्देश- उचितं विकल्पं चित्वा लिखत। प्रत्येक प्रश्नस्य कृते 1 अङ्कः निर्धारितः अस्ति।
प्रश्न-1 ‘फलानि’ इत्यस्य पदे लिङ्गम् अस्ति –
1
उत्तरम्: (C) नपुंसकलिङ्गम्
प्रश्न-2 वाल्मीकि रामायणकथा लिखितम् अस्ति-
1
उत्तरम्: (B) संस्कृतभाषायाम्
प्रश्न-3 चरामः लोकसेवार्थं निरन्तरम् –
1
उत्तरम्: (D) वयं
(वयं धीराः वयं वीराः चरामः लोकसेवार्थं निरन्तरम्)
(वयं धीराः वयं वीराः चरामः लोकसेवार्थं निरन्तरम्)
प्रश्न-4 अनेके शैक्षिकाः कार्यक्रमाः प्रसारिताः भवन्ति-
1
उत्तरम्: (B) आकाशवाणीयन्त्रेण
प्रश्न-5 बहुवचनस्य शब्दः अस्ति-
1
उत्तरम्: (C) चलिष्यामः
रिक्तस्थानानि (प्रश्न क्र. 6-10)
निर्देश- उचित-शब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत। प्रत्येक प्रश्नस्य कृते 1 अङ्कः निर्धारितः अस्ति।
प्रश्न-6 ग ……………………………….. शः।
1
उत्तरम्: णे (गणेशः)
प्रश्न-7 अमित्रस्य कुतो……………………………….. ।
1
उत्तरम्: सुखम्
प्रश्न-8 सिंहः ……………………………….. गर्जति।
1
उत्तरम्: उच्चैः
प्रश्न-9 श्रम एव जयति इति ……………………………….. वाक्यम्।
1
उत्तरम्: ध्येय
प्रश्न-10 सा फलं ……………………………….. । (वर्तमानकालस्य क्रिया)
1
उत्तरम्: खादति
अतिलघु-उत्तरीयप्रश्नाः (प्रश्न क्र. 11-16)
निर्देश- अधोलिखितप्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत। प्रत्येकप्रश्नस्य कृते 2 अङ्कः निर्धारितः अस्ति।
प्रश्न-11 कः उच्चैः गर्जति ?
2
उत्तरम्: सिंहः
प्रश्न-12 कस्मिन् मासे स्वतन्त्रतादिवसः भवति?
2
उत्तरम्: अगस्तमासे
प्रश्न-13 धारा नाम्नी नगरी कस्मिन् प्रदेशे स्थिता ?
2
उत्तरम्: मध्यप्रदेशे
प्रश्न-14 वयं कान् दण्डयिष्यामः?
2
उत्तरम्: दुर्जनान्
प्रश्न-15 पात्रत्वाद् किं आप्नोति ?
2
उत्तरम्: धनम् (धनमाप्नोति)
प्रश्न-16 ‘शिवालय’ शब्दस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं भवति।
2
उत्तरम्: शिवालयः
लघु-उत्तरीयप्रश्नाः (प्रश्न क्र. 17-22)
निर्देश- अधोलिखित प्रश्नानाम् एकवाक्येन उत्तरं लिखत। प्रत्येक प्रश्नस्य कृते 3 अङ्कः निर्धारितः अस्ति।
प्रश्न-17 का कार्यसाधिका भवति?
3
उत्तरम्: संहतिः कार्यसाधिका भवति। (एकता ही कार्य को सिद्ध करने वाली होती है।)
प्रश्न-18 संस्कृतं केषां भाषा अस्ति ?
3
उत्तरम्: संस्कृतं देवानां (देव) भाषा अस्ति।
प्रश्न-19 भोजस्य नाम केन कारणेन प्रसिद्धम् ?
3
उत्तरम्: भोजस्य नाम विद्यानुरागेण (शिक्षाप्रेमेण) कारणेन प्रसिद्धम् अस्ति।
प्रश्न-20 निर्देशानुसार उत्तरं लिखत् –
(अ) धातुप्रत्ययं योजयित्वा शब्दनिर्माणं कुरुत- हस् + क्त्वा = ………………….
(ब) सन्धिविच्छेदं कुरुत – विद्यालयः
(स) ‘पठामि’ पदे पुरुषः अस्ति ।
(अ) धातुप्रत्ययं योजयित्वा शब्दनिर्माणं कुरुत- हस् + क्त्वा = ………………….
(ब) सन्धिविच्छेदं कुरुत – विद्यालयः
(स) ‘पठामि’ पदे पुरुषः अस्ति ।
3
उत्तरम्:
(अ) हस् + क्त्वा = हसित्वा
(ब) विद्या + आलयः = विद्यालयः (दीर्घ स्वर सन्धिः)
(स) ‘पठामि’ पदे उत्तमपुरुषः अस्ति।
(अ) हस् + क्त्वा = हसित्वा
(ब) विद्या + आलयः = विद्यालयः (दीर्घ स्वर सन्धिः)
(स) ‘पठामि’ पदे उत्तमपुरुषः अस्ति।
प्रश्न-21 अधोलिखितसंख्याः संस्कृते लिखत –
(अ) 5 (ब) 7 (स) 8
(अ) 5 (ब) 7 (स) 8
3
उत्तरम्:
(अ) 5 – पञ्च
(ब) 7 – सप्त
(स) 8 – अष्ट
(अ) 5 – पञ्च
(ब) 7 – सप्त
(स) 8 – अष्ट
प्रश्न-22 स्व पाठ्यपुस्तकात् एकं श्लोकं लिखत यः अस्मिन् प्रश्नपत्रे नास्ति ।
3
उत्तरम्:
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
(छात्र अपनी पाठ्यपुस्तक का कोई भी याद किया हुआ श्लोक लिख सकते हैं।)
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
(छात्र अपनी पाठ्यपुस्तक का कोई भी याद किया हुआ श्लोक लिख सकते हैं।)
दीर्घ-उत्तरीय प्रश्नाः- (प्रश्न 23-26)
निर्देश- अधोलिखित प्रश्नानाम् उत्तरं लिखत। प्रत्येक प्रश्नस्य कृते 5 अङ्कः निर्धारितः अस्ति।
प्रश्न-23 अधोलिखितपदैः पत्रं पूरयत् –
( शक्नोमि, कार्यम्, अवकाशं, भावगढ़ग्रामम्, सुजानः )
सेवायाम्
श्रीमान प्रधानाचार्यः
शासकीय माध्यमिक विद्यालयः …………………………..
महोदयः
विनम्र- निवेदनम् अस्ति । यत् मम गृहे अद्य आवश्यकं …………………… अस्ति ।
अतः अहम् विद्यालयम् आगन्तुम् न …………………… । अतः एकदिवसस्य…………………… स्वीकरोतु ।
( शक्नोमि, कार्यम्, अवकाशं, भावगढ़ग्रामम्, सुजानः )
सेवायाम्
श्रीमान प्रधानाचार्यः
शासकीय माध्यमिक विद्यालयः …………………………..
महोदयः
विनम्र- निवेदनम् अस्ति । यत् मम गृहे अद्य आवश्यकं …………………… अस्ति ।
अतः अहम् विद्यालयम् आगन्तुम् न …………………… । अतः एकदिवसस्य…………………… स्वीकरोतु ।
भवतः आज्ञाकारी
शिष्यः ……………………
कक्षा- षष्ठी
शिष्यः ……………………
कक्षा- षष्ठी
5
उत्तरम्:
सेवायाम्
श्रीमान प्रधानाचार्यः
शासकीय माध्यमिक विद्यालयः भावगढ़ग्रामम्
महोदयः
विनम्र- निवेदनम् अस्ति । यत् मम गृहे अद्य आवश्यकं कार्यम् अस्ति ।
अतः अहम् विद्यालयम् आगन्तुम् न शक्नोमि । अतः एकदिवसस्य अवकाशं स्वीकरोतु ।
सेवायाम्
श्रीमान प्रधानाचार्यः
शासकीय माध्यमिक विद्यालयः भावगढ़ग्रामम्
महोदयः
विनम्र- निवेदनम् अस्ति । यत् मम गृहे अद्य आवश्यकं कार्यम् अस्ति ।
अतः अहम् विद्यालयम् आगन्तुम् न शक्नोमि । अतः एकदिवसस्य अवकाशं स्वीकरोतु ।
भवतः आज्ञाकारी
शिष्यः सुजानः
कक्षा- षष्ठी
शिष्यः सुजानः
कक्षा- षष्ठी
प्रश्न-24 चित्रं दृष्ट्वा अधोलिखित- पदैः वाक्यानि रचयत-
[ यहाँ चित्र दिया गया है: एक बगीचे में बच्चे खेल रहे हैं, तालाब है, पेड़ हैं और पक्षी उड़ रहे हैं ]
अ. तडागः
ब. वृक्षः
स. उद्यानम्
द. बालकाः
ई. खगाः
5
उत्तरम्:
अ. उद्याने एकः तडागः अस्ति।
ब. तडागस्य समीपे एकः वृक्षः अस्ति।
स. इदम् एकं सुन्दरं उद्यानम् अस्ति।
द. उद्याने बालकाः क्रीडन्ति।
ई. आकाशे खगाः उत्पतन्ति।
अ. उद्याने एकः तडागः अस्ति।
ब. तडागस्य समीपे एकः वृक्षः अस्ति।
स. इदम् एकं सुन्दरं उद्यानम् अस्ति।
द. उद्याने बालकाः क्रीडन्ति।
ई. आकाशे खगाः उत्पतन्ति।
प्रश्न-25 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृते लिखत्-
‘सुन्दरोऽपि सुशीलोऽपि कुलीनोऽपि महाधनः ।
शोभते न विना विद्यां, विद्या सर्वस्य भूषणम् ।।’
शोभते न विना विद्यां, विद्या सर्वस्य भूषणम् ।।’
अ. विद्या कस्य भूषणम्?
ब. का सर्वस्य भूषणम्?
स. के न विना विद्या?
द. कः महाधनः ?
ई. ‘सुन्दरोऽपि’ इत्यस्य पदस्य संधि- नाम लिखत।
5
उत्तरम्:
अ. विद्या सर्वस्य भूषणम्।
ब. विद्या सर्वस्य भूषणम्।
स. विद्यां विना न शोभते। (विद्या के बिना मनुष्य शोभा नहीं देता)
द. सुन्दरोऽपि सुशीलोऽपि कुलीनोऽपि महाधनः (विद्यां विना न शोभते)।
ई. सुन्दरोऽपि = सुन्दरः + अपि (पूर्वरूप सन्धिः / विसर्ग सन्धिः)।
अ. विद्या सर्वस्य भूषणम्।
ब. विद्या सर्वस्य भूषणम्।
स. विद्यां विना न शोभते। (विद्या के बिना मनुष्य शोभा नहीं देता)
द. सुन्दरोऽपि सुशीलोऽपि कुलीनोऽपि महाधनः (विद्यां विना न शोभते)।
ई. सुन्दरोऽपि = सुन्दरः + अपि (पूर्वरूप सन्धिः / विसर्ग सन्धिः)।
प्रश्न-26 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृते लिखत –
‘सिक्खधर्मस्य प्रवर्तकः गुरुनानक देवः पञ्जाबप्रान्ते अभवत् । एकदा सः धर्मप्रचारार्थम् एकं ग्रामम् अगच्छत् । तत्र एकः श्रमिकः गुरुं दृष्ट्वा स्वागतम् अकरोत् एव च भोजनार्थं रोटिकाः समर्पयत् ।’
अ. सिक्खधर्मस्य प्रवर्तकः कः ?
ब. गुरुनानकदेवः कस्मिन् प्रान्ते अभवत् ?
स. श्रमिकः काः समर्पितवान् ?
द. गुरुनानकः किमर्थं ग्रामम् अगच्छत्?
ई. ‘दृष्ट्वा’ इत्यस्मिन् पदे धातुं प्रत्ययं च पृथक् कुरुत।
5
उत्तरम्:
अ. सिक्खधर्मस्य प्रवर्तकः गुरुनानक देवः अभवत्।
ब. गुरुनानकदेवः पञ्जाबप्रान्ते अभवत्।
स. श्रमिकः भोजनार्थं रोटिकाः समर्पितवान्।
द. गुरुनानकः धर्मप्रचारार्थम् एकं ग्रामम् अगच्छत्।
ई. दृष्ट्वा = दृश् (धातु) + क्त्वा (प्रत्यय)।
अ. सिक्खधर्मस्य प्रवर्तकः गुरुनानक देवः अभवत्।
ब. गुरुनानकदेवः पञ्जाबप्रान्ते अभवत्।
स. श्रमिकः भोजनार्थं रोटिकाः समर्पितवान्।
द. गुरुनानकः धर्मप्रचारार्थम् एकं ग्रामम् अगच्छत्।
ई. दृष्ट्वा = दृश् (धातु) + क्त्वा (प्रत्यय)।