mp board 10th SANSKRIT varshik paper questions 2026 एमपी बोर्ड कक्षा दसवीं संस्कृत वार्षिक परीक्षा पेपर 19 फरवरी 2026 को लिया जाएगा जिसका विषय कोड 512 होगा चलिए इस पेपर के लिए एक महत्वपूर्ण प्रश्न, यहां देखें उत्तर के साथ नीचे बताते हैं जो की परीक्षा में अक्सर पूछे जाते हैं.
हाईस्कूल परीक्षा / High School Examination
(मुख्य / Main) वर्ष / Year – 2026
संस्कृत (SANSKRIT)
निर्देशाः : (i) सर्वे प्रश्नाः अनिवार्याः सन्ति । (ii) प्रश्नानां सम्मुखे अङ्काः प्रदत्ताः । (iii) प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां देयानि ।
1. उचितं विकल्पं चित्वा लिखत । (1×6=6)
(क) ‘रामस्य’ इत्यस्मिन् पदे विभक्तिः अस्ति।
उत्तर: (ii) षष्ठी
(ख) ‘कवि’ शब्दस्य द्वितीया विभक्तेः बहुवचनस्य रूपम् अस्ति।
उत्तर: (iv) कवीन्
(ग) ‘पित्रा’ इत्यस्मिन् पदे वचनम् अस्ति।
उत्तर: (i) एकवचनम्
(घ) षष्ठी विभक्तिः एकवचनं शब्दरूपं अस्ति।
उत्तर: (ii) तस्य
(ङ) अधोलिखितेषु अव्ययं नास्ति ।
उत्तर: (iv) पुत्रः
(च) ‘पशुना अपि उदीरितः अर्थः गृह्यते’ अस्मिन् वाक्ये अव्ययम् अस्ति।
उत्तर: (ii) अपि
2. रिक्तस्थानपूर्ति कुरुत। (1×6=6)
(क) ‘नेष्यामः’ इत्यस्मिन् पदे ………… धातुः अस्ति। (नी/नम्)
उत्तर: नी
(ख) ‘घ्नन्ति’ इत्यस्मिन् पदे ………… वचनम् अस्ति। (बहुवचनं / एकवचनं)
उत्तर: बहुवचनं
(ग) ‘वर्धताम्’ इत्यस्मिन् पदे ………… पुरुषः अस्ति।(मध्यमपुरुषः / प्रथमपुरुषः)
उत्तर: प्रथमपुरुषः
(घ) ‘गच्छानि’ इत्यस्मिन् पदे ………… लकारः अस्ति। (लट/लोट्)
उत्तर: लोट्
(ङ) ‘अधिकारः’ इत्यस्मिन् पदे ………… उपसर्गः अस्ति। (अधि/अ)
उत्तर: अधि
(च) ‘सम्’ उपसर्गः + ‘कृत’ योगे ………… भवति। (समकृत / संस्कृत)
उत्तर: संस्कृत
3. शुद्धवाक्यानां समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धवाक्यानां समक्ष ‘न’ इति लिखत। (1×6=6)
(क) ‘उत्+ ज्वलः’ इत्यस्य संधिः उज्ज्वलः अस्ति । उत्तर: आम्
(ख) दीर्घसंधी: उदाहरणम् सैव अस्ति। उत्तर: न
(ग) ‘प्रत्येकः’ इत्यस्य संधि विच्छेदः ‘प्रति+एकः’ अस्ति । उत्तर: आम्
(घ) ‘शिवोवन्द्यः’ अस्मिन् पदे हल् संधि अस्ति। उत्तर: न
(ङ) ‘बहुव्रीहिः’ समासस्य उदाहरणं दिगम्बरः अस्ति । उत्तर: आम्
(च) ‘अनुरूपम्’ पदस्य समासविग्रहः ‘रूपस्य योग्यम्’ भवति। उत्तर: आम्
4. युग्ममेलनं कुरुत। (1×6=6)
सही जोड़ी मिलान (Correct Match):
(क) ‘सलिलम्’ पर्याय पदं → (vii) जलम्
(ख) ‘समरूपः’ विशेष्य पदं → (viii) कुटुम्ब वृत्तान्तः
(ग) ‘वृषभम्’ विशेषण पदं → (vi) दुर्बलम्
(घ) ‘शीघ्रम्’ पर्याय पदं → (ii) द्रुतम्
(ङ) ‘प्रसीदति’ विलोम पदं → (v) प्रकुप्यति
(च) ‘सम्पन्नम्’ विलोम पदं → (iv) विपन्नम्
(ख) ‘समरूपः’ विशेष्य पदं → (viii) कुटुम्ब वृत्तान्तः
(ग) ‘वृषभम्’ विशेषण पदं → (vi) दुर्बलम्
(घ) ‘शीघ्रम्’ पर्याय पदं → (ii) द्रुतम्
(ङ) ‘प्रसीदति’ विलोम पदं → (v) प्रकुप्यति
(च) ‘सम्पन्नम्’ विलोम पदं → (iv) विपन्नम्
5. एकपदेन उत्तरं लिखत- (1×6=6)
(i) ‘आदाय’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः अस्ति ?
उत्तर: ल्यप्
(ii) ‘कथयितुम्’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः अस्ति ?
उत्तर: तुमुन्
(iii) ‘पा + क्त्वा’ संयुज्य किम् पदं भविष्यति ?
उत्तर: पीत्वा
(iv) अनिशं महानगरमध्ये किं प्रचलति ?
उत्तर: कालायसचक्रम्
(v) दुर्बले सुते कस्याः अधिका कृपा भवति ?
उत्तर: मातुः
(vi) पिता पुत्राय बाल्ये किं यच्छति ?
उत्तर: विद्याधनम्
6. (2 अंक)
अस्माकं पर्यावरणे किं किं दूषितम् अस्ति ?
उत्तर: अस्माकं पर्यावरणे वायुमण्डलं, जलं, भक्ष्यं, धरातलं च दूषितम् अस्ति।
अथवा
लोके महतो भयात् कः मुच्यते ?
उत्तर: लोके महतो भयात् बुद्धिमान् मुच्यते।
7. (2 अंक)
रामः लवकुशौ कुत्र उपवेशयितुम् कथयति ?
उत्तर: रामः लवकुशौ सिंहासने (स्वाङ्के) उपवेशयितुम् कथयति।
अथवा
मातुः अधिका कृपा कस्मिन् भवति ?
उत्तर: मातुः अधिका कृपा दुर्बले सुते भवति।
8. (2 अंक)
वसन्तस्य गुणं कः जानाति ?
उत्तर: वसन्तस्य गुणं पिकः जानाति।
अथवा
मयूरः कथं नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति ?
उत्तर: मयूरः पिच्छान् उद्घाट्य नृत्यमुद्रायां स्थितः भवति।
9. (2 अंक)
निर्धनः जनः कथं वित्तम् उपार्जितवान् ?
उत्तर: निर्धनः जनः भूरि परिश्रम्य वित्तम् उपार्जितवान्।
अथवा
आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात् ?
उत्तर: आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः अहितं कर्म न कुर्यात्।
10. (2 अंक)
पृथिव्याः स्खलनात् किं जायते ?
उत्तर: पृथिव्याः स्खलनात् कम्पनं जायते।
अथवा
सरसः शोभा केन भवति ?
उत्तर: सरसः शोभा एकेन राजहंसेन भवति।
11. प्रश्ननिर्माणं कुरुत (1×2=2)
(क) शकटीयानम् कज्जलमलिनं धूमं मुञ्चति।
उत्तर: शकटीयानम् कीदृशं धूमं मुञ्चति?
(ख) त्वं मानुषात् बिभेषि।
उत्तर: त्वं कस्मात् बिभेषि?
(घ) सर्वे प्रकृतिमातरं प्रणमन्ति।
उत्तर: सर्वे काम् प्रणमन्ति?
12. कः कं प्रति कथयति (1×2=2)
(क) जानाम्यहं तस्य नामधेयम्।
उत्तर: कुशः रामम् प्रति (अथवा विदूषकम् प्रति)
(ख) तस्या द्वे नाम्नी।
उत्तर: लवः विदूषकम् प्रति
(ग) सव्यवधानं न चारित्र्यलोपाय।
उत्तर: रामः लवकुशौ प्रति
14. अशुद्धकारकसंशोधनम् (1×2=2)
(क) शिष्यः गुरुः प्रश्नं पृच्छति।
शुद्ध: शिष्यः गुरुम् प्रश्नं पृच्छति।
(ख) सः कर्णम् बधिरः अस्ति।
शुद्ध: सः कर्णेन बधिरः अस्ति।
(ग) हरि नमः।
शुद्ध: हरये नमः।
15. रिक्तस्थानानि (½×4=2)
(क) काकः ………… भवति। उत्तर: मेध्यमेध्यभक्षकः
(ख) ………… परभृत् अपि कथ्यते। उत्तर: पिकः
(ग) मयूरः ………… इति नाम्नाऽपि ज्ञायते। उत्तर: अहिभुक्
(घ) ………… हि शत्रुः प्रथमो नराणां। उत्तर: क्रोधः
16. कथा क्रमानুসारेण (½×4=2)
सही क्रम (Correct Order):
1. (ग) कश्चित् कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्।
2. (घ) सः वृषभः हलमूढ्वा गन्तुमशक्तः क्षेत्रे पपात।
3. (क) पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि।
4. (ख) गच्छ वत्से। सर्व भद्रं जायेत।
1. (ग) कश्चित् कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्।
2. (घ) सः वृषभः हलमूढ्वा गन्तुमशक्तः क्षेत्रे पपात।
3. (क) पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि।
4. (ख) गच्छ वत्से। सर्व भद्रं जायेत।
17. वाच्यपरिवर्तनं (1×2=2)
(क) त्वया सत्यं कथितम्। (कर्तृवाच्य)
उत्तर: त्वं सत्यं कथितवान्।
(ख) सिंहः सर्वजन्तून् पृच्छति। (कर्मवाच्य)
उत्तर: सिंहेन सर्वजन्तवः पृच्छ्यन्ते।
(ग) पशुः उदीरितम् अर्थम् गृह्णाति। (कर्मवाच्य)
उत्तर: पशुना उदीरितः अर्थः गृह्यते।
18. गद्यांशम् (3 अंक)
कश्चित् कृषक बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्… (गद्यांश)
(क) कृषकः काभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत् ?
उत्तर: बलीवर्दाभ्याम्
(ख) तयोः बलीवर्दयोः एकः कीदृशः आसीत् ?
उत्तर: शरीरेण दुर्बलः
(ग) ‘अकरोत्’ इत्यस्य लकारं पुरुषं वचनम् ?
उत्तर: लङ् लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अथवा
कश्चन निर्धनो जनः भूरि परिश्रम्य… (गद्यांश)
(क) एकदा स पिता कथं व्याकुलो जातः ?
उत्तर: तनूजस्य रूग्णतामाकर्ण्य
(ख) किमर्थ स बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत् ?
उत्तर: परमर्थकार्थेन पीडितः (पैसे की कमी के कारण)
(ग) कः भूरि परिश्रम्य किञ्चिद् वित्तमुपार्जितवान् ?
उत्तर: कश्चन निर्धनो जनः
19. पद्यांशम् (3 अंक)
विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः…
(क) के लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः ?
उत्तर: विद्वांसः
(ख) विद्वांस एव कुत्र चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः ?
उत्तर: अस्मिन् लोके
(ग) केषां वदने चक्षुर्नामनी मत ?
उत्तर: अन्येषाम्
अथवा
अमन्त्रमक्षरं नास्ति…
(क) अयोग्यः कः नास्ति ?
उत्तर: पुरुषः
(ख) कः तत्र दुर्लभः ?
उत्तर: योजकः
(ग) अनौषधं किम् नास्ति ?
उत्तर: मूलम्
20. नाट्यांशम् (3 अंक)
लवः – भगवान् सहस्रदीधितिः…
(क) कौ आवां सोदर्यौ ?
उत्तर: भ्रातरौ
(ख) कथं शरीरसन्निवेशः ?
उत्तर: समरूपः
(ग) आवां कौ ?
उत्तर: यमलौ
अथवा
काकः- रे परभृत्…
(क) करुणापरः पक्षिसम्राट कः अस्ति ?
उत्तर: काकः
(ख) “अहं विशालकायः…” इति कः अवदत् ?
उत्तर: गजः
(ग) ‘पोथयित्वा’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः ?
उत्तर: क्त्वा (Ktva)
21. अपठित गद्यांश (4 अंक)
छात्रजीवनमेव मानवजीवनस्य प्रभातवेला…
(क) मानजीवनस्य आधारशिला किम् अस्ति ?
उत्तर: छात्रजीवनम्
(ख) छात्रः कुत्र गच्छति ?
उत्तर: विद्यालयम्
(ग) अस्य गद्यांशस्य शीर्षकं लिखत।
उत्तर: छात्रजीवनम् / विद्यार्थी जीवनम्
(घ) विद्यार्थीजीवनस्य पञ्च लक्षणं लिखत।
उत्तर: अल्पाहारी, गृहत्यागी, काकचेष्टावान्, बकध्यानयुक्तः, अल्पनिद्रालुः च।
22. आवेदनपत्रम् (4 अंक)
स्वप्राचार्यस्य कृते अवकाशार्थम् एकं आवेदनपत्रम् संस्कृतभाषायां लिखत।
सेवायां,
श्रीमन्तः प्राचार्यमहोदयाः,
शासकीय उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः,
भोपालनगरम् (म.प्र.)
विषयः – अवकाशार्थम् आवेदनपत्रम्।
महोदयाः,
सविनयम् निवेदनम् अस्ति यत् अहम् अद्य सहसा ज्वरपीड़ितः अस्मि। अतः विद्यालयम् आगन्तुम् असमर्थः अस्मि। कृपया द्वयोः दिवसयोः (दिनाङ्क … तः … पर्यन्तम्) अवकाशं स्वीकृत्य माम् अनुग्रह्णन्तु।
भवदी शिष्यः
अ ब स
कक्षा – दशमी
श्रीमन्तः प्राचार्यमहोदयाः,
शासकीय उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः,
भोपालनगरम् (म.प्र.)
विषयः – अवकाशार्थम् आवेदनपत्रम्।
महोदयाः,
सविनयम् निवेदनम् अस्ति यत् अहम् अद्य सहसा ज्वरपीड़ितः अस्मि। अतः विद्यालयम् आगन्तुम् असमर्थः अस्मि। कृपया द्वयोः दिवसयोः (दिनाङ्क … तः … पर्यन्तम्) अवकाशं स्वीकृत्य माम् अनुग्रह्णन्तु।
भवदी शिष्यः
अ ब स
कक्षा – दशमी
23. निबन्ध (4 अंक)
विषय: संस्कृतभाषायाः महत्त्वम् (Essary)
1. संस्कृतभाषा अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा अस्ति।
2. प्राचीनकाले सर्वे एव भारतीयाः संस्कृतभाषायाः एव व्यवहारं कुर्वन्ति स्म।
3. कालांतरे विविधाः प्रान्तीयाः भाषाः प्रचलिताः अभवन्, किन्तु संस्कृतस्य महत्त्वम् अद्यापि अक्षुण्णम् वर्तते।
4. सर्वे प्राचीनग्रन्थाः चत्वारो वेदाः च संस्कृतभाषायामेव सन्ति।
5. संस्कृतभाषा भारतस्य राष्ट्रिय एकतायाः आधारः अस्ति।
6. अस्याः व्याकरणं पूर्णतः वैज्ञानिकम् अस्ति।
2. प्राचीनकाले सर्वे एव भारतीयाः संस्कृतभाषायाः एव व्यवहारं कुर्वन्ति स्म।
3. कालांतरे विविधाः प्रान्तीयाः भाषाः प्रचलिताः अभवन्, किन्तु संस्कृतस्य महत्त्वम् अद्यापि अक्षुण्णम् वर्तते।
4. सर्वे प्राचीनग्रन्थाः चत्वारो वेदाः च संस्कृतभाषायामेव सन्ति।
5. संस्कृतभाषा भारतस्य राष्ट्रिय एकतायाः आधारः अस्ति।
6. अस्याः व्याकरणं पूर्णतः वैज्ञानिकम् अस्ति।
Disclaimer – ऊपर दिए गया प्रश्न पत्र सिर्फ छात्रों के लिए महत्वपूर्ण प्रश्न ऑन और अभ्यास के लिए बताया गया है इसको रियल पेपर ना समझो जिस तरह इंग्लिश या अंग्रेजी विषय का पेपर का सॉल्यूशन बताया है सभी पेपर के सॉल्यूशन भी अपलोड किए जाएंगे यही से आप सॉल्यूशन देख सकते हैं. बाकी आप समझदार हैं और कोई सवाल आपके मन में है तो नीचे कमेंट कर पूछ सकते हो.