नमस्कार दोस्तों! मध्य प्रदेश लोक शिक्षण संचालनालय (DPI) द्वारा कक्षा 9वीं की त्रैमासिक परीक्षाएं (Quarterly Exams) 7 सितंबर 2026 से आयोजित की जा रही हैं। कक्षा 9वीं के छात्रों के लिए संस्कृत (Sanskrit) एक बहुत ही स्कोरिंग और महत्वपूर्ण विषय है। यदि छात्र इसमें व्याकरण (Grammar), पाठ्यपुस्तक के श्लोक और गद्यांश-पद्यांश पर थोड़ी सी पकड़ बना लें, तो वे आसानी से शत-प्रतिशत अंक प्राप्त कर सकते हैं। परीक्षा की बेहतर तैयारी के लिए त्रैमासिक परीक्षा का पैटर्न समझना बहुत जरूरी है।
आज के इस आर्टिकल में हम आपको MP Board Class 9th Sanskrit Trimasik Pariksha Paper 2026 का पूरा परीक्षा पैटर्न, अंक विभाजन और 100% सटीक सॉल्यूशन पीडीएफ डाउनलोड करने की प्रक्रिया विस्तार से बताएंगे।
MP Board Class 9th Sanskrit Quarterly Exam 2026
| विवरण (Description) | जानकारी (Information) |
| बोर्ड का नाम | मध्य प्रदेश बोर्ड (MPBSE) / DPI |
| परीक्षा का नाम | कक्षा 9वीं त्रैमासिक परीक्षा 2026-27 |
| कक्षा (Class) | 9वीं (Class 9th) |
| विषय (Subject) | संस्कृत (Sanskrit) |
| परीक्षा तिथि (Exam Date) | 10 सितंबर 2026 |
| परीक्षा का समय | प्रातः 10:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक |
| कुल अंक (पूर्णांक) | 75 अंक |
| समय अवधि | 3 घंटे |
MP Board कक्षा 9वी संस्कृत त्रैमासिक परीक्षा पेपर 2026 कब है?
मध्य प्रदेश बोर्ड द्वारा जारी समय सारणी के अनुसार, कक्षा 9वीं का संस्कृत (या उर्दू/द्वितीय भाषा) विषय का पेपर 10 सितंबर 2026 (गुरुवार) को आयोजित किया जाएगा। सभी विद्यार्थियों को प्रातः 9:30 बजे तक अपने परीक्षा केंद्र पर पहुंचना अनिवार्य है। परीक्षा प्रातः 10:00 बजे से शुरू होकर दोपहर 1:00 बजे तक (3 घंटे) चलेगी।
कक्षा 9वी संस्कृत त्रैमासिक परीक्षा का पैटर्न और अंक विभाजन (Marks Distribution)
संस्कृत का प्रश्न पत्र कुल 75 अंकों का होगा और इसे हल करने के लिए 3 घंटे का समय मिलेगा। परीक्षा पैटर्न और ब्लूप्रिंट के अनुसार अंकों का विभाजन इस प्रकार है:
- वस्तुनिष्ठ प्रश्न (Objective Questions): प्रश्न पत्र के शुरुआत में कुल 30 अंकों के वस्तुनिष्ठ प्रश्न (जैसे— उचित विकल्प चुनकर लिखना, रिक्त स्थान, सत्य/असत्य, सही जोड़ी मिलाना और एक वाक्य में उत्तर देना) पूछे जाएंगे।
- अपठित बोधन (Unseen Passages): गद्यांश और पद्यांश से संबंधित प्रश्न (लगभग 10 अंक)।
- संस्कृत व्याकरण (Grammar): संधि, समास, प्रत्यय, उपसर्ग, धातु रूप, शब्द रूप, अव्यय और वाच्य परिवर्तन से जुड़े प्रश्न।
- पाठ्यपुस्तक आधारित प्रश्न: ‘शेमुषी’ प्रथम भाग पुस्तक से गद्यांश, पद्यांश, नाट्यांश की व्याख्या, श्लोक पूर्ति, और पाठ के प्रश्न-उत्तर (2 अंक और 3 अंक वाले प्रश्न)।
कृपया प्रतीक्षा करें…
सुरक्षित पेपर (Protected)
इस जिले का रियल पेपर और सॉल्यूशन प्राप्त करने के लिए सही पासवर्ड डालें।
⏳ समय शेष: 15 सेकंड
गलत पासवर्ड!
रियल पेपर प्राप्त करने के लिए कृपया हमारे WhatsApp चैनल से जुड़ें, तब तक आप M paper से अभ्यास कर सकते हैं।
त्रैमासिक परीक्षा सत्र – 2026-27
कक्षा – 9वीं
विषय – संस्कृत
निर्देशाः –
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्यः सन्ति।
- प्रश्नानां सम्मुखे अंकाः प्रदर्शिताः।
- सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां देयानि।
प्र.1 उचितं विकल्पं चित्वा लिखत – (1 × 6 = 6)
(1) “एषः” इति शब्दस्य द्विवचन-रूपम् किम्?
(2) “कयोः” इति कस्य शब्दस्य रूपम्?
(3) “तेभ्यः” इति रूपम् – कस्य विभक्तः?
(4) “का” इति शब्दरूपं कस्य प्रथमा एकवचनम्?
(5) अत्र मम पुस्तकमस्ति। इत्यस्मिन् वाक्ये अव्ययं पदम् अस्ति –
(6) रामः सीता च आगच्छतः। इत्यस्मिन् वाक्ये अव्ययं पदम् अस्ति –
प्र.2 रिक्त स्थान पूरयत – (1 × 6 = 6)
- ‘पठ्’ धातोः लट् लकारस्य प्रथम पुरुषस्य एकवचनम् ……………..ुरूपं भवति। (पठति/पठतः)
- ‘पठ्’ धातोः लट् लकारस्य प्रथमपुरुषस्य बहुवचने ……………..ुरूपं भवति। (पठिष्यन्ति/पठन्ति)
- ‘गम्’ धातोः लृट् लकारस्य मध्यम पुरुषस्य एकवचनम् ……………………. रूपं भवति। (गमिष्यसि/गमिष्यन्ति)
- गच्छतु क्रियापदे ……………………. धातुः अस्ति। (गम्/गच्छ)
- ‘प्राचार्यः’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (प्रा/प्र)
- ‘सम्मानः’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (सम्/स)
प्र.3 युग्ममेलनं कुरुत – (1 × 6 = 6)
| (अ) | (ब) |
|---|---|
| (1) ग्रामगतः | अयादि सन्धिः |
| (2) प्रतिगृहम् | वृद्धि सन्धिः |
| (3) घनश्यामः | गुण सन्धिः |
| (4) नरेन्द्रः | कर्मधारय समासः |
| (5) सदैव | अव्ययीभाव समासः |
| (6) पवनम् | ग्रामतं गतः |
प्र.4 एकपदेन उत्तरं लिखत – (1 × 6 = 6)
- ‘गतवान्’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः अस्ति?
- ‘हंसितुम्’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः अस्ति?
- ‘पठित्वा’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
- कविः कां सम्बोधयति?
- कुत्र दरिद्रता न भवति?
- तुला कीदृशी आसीत्?
प्र.5 शुद्ध उत्तरे “आम्” अशुद्ध उत्तरे “न” इति लिखत – (1 × 6 = 6)
- ‘गुणायुक्तः दरिद्रः’ इत्यत्र विशेषण पदं ‘दरिद्रः’ अस्ति?
- ‘सरस्वती’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘वाणी’ अस्ति?
- ‘आमम्’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘रसालः’ अस्ति?
- ‘तटे’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘समीरः’ अस्ति?
- ‘कठोरम्’ शब्दस्य विलोमं पदं ‘मृदुम्’ अस्ति?
- ‘नीरसः’ शब्दस्य विलोम पदं ‘सरसः’ अस्ति?
प्र.6 कविः वाणीं किं कथयति? (2)
अथवा
वसन्ते किं भवति?
प्र.7 निर्धनाया दुहिता मञ्जूषायां कानि अपश्यत्? (2)
अथवा
बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता?
प्र.8 सरोवराणां हानिः कदा भवति? (2)
अथवा
सज्जनानां मैत्री कीदृशी भवति?
प्र.9 बालः कदा क्रीडितुम् अगच्छत्? (2)
अथवा
बालकः कीदृशं चटकम् अपश्यत्?
प्र.10 काकः कस्य रसं पिबति? (2)
अथवा
धर्माधिकारिणः जीर्णधन श्रेष्ठिनौ कथं तोषितवन्तः?
प्र.11 प्रश्न-निर्माणं कुरुत- (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्।
(2) वृत्ततः क्षीणः हतः भवति।
(3) खलानां मैत्री आरम्भगुर्वी भवति।
(4) कुक्कुरः मनुष्याणां मित्रम् अस्ति।
प्र.12 अधोलिखितेषु वाक्यानि कः / का कं प्रति कथयति? (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।
(2) तण्डुलान् मा भक्षय।
(3) अहम् तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि।
(4) भो नीचकाका अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ।
प्र.13 प्रश्नपत्रे समागतान् श्लोकान् विहाय स्वपाठ्यपुस्तकात् एकम् सुभाषितम् लिखत। (2)
प्र.14 अधोलिखितेषु अशुद्धकारक-वाक्यानां शुद्धिकुरुत (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) गणेशं नमः।
(2) बालकः विद्यालयं गच्छति।
(3) वृक्षः पत्राणि पतन्ति।
(4) लक्ष्मणः रामे सह गच्छति।
प्र.15 रिक्त स्थानं पूरयत (कोऽपि चत्वारः) – (1/2 × 4 = 2)
(वीणाम्, ग्रामे, सरसां, वृद्धा, मोदकानि, काकः)
(1) निनादय नवीनामयि वाणी! …………………….
(2) वसन्ते लसन्तश्चेत् ……………………. रसालाः।
(3) तस्मिन्नेव ……………………. एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्।
(4) एको विचित्रः ……………………. समुड्डीय तस्याः समीपम् आगच्छत्।
(5) तस्मिन्नेव ग्रामे एका अपरा लुब्धा ……………………. न्यवसत्।
(6) विरम्! मा स्पृश! एतानि …………………….!
प्र.16 अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारोजनं योजयत – (1/2 × 4 = 2)
(क) चन्दनः उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्य मासपर्यन्तं दोहनं न करोति।
(ख) सा सखिभिः सह तीर्थयात्रायै काशीविश्वनाथमन्दिरं प्रति गच्छति।
(ग) मल्लिका पूजार्थं मोदकानि रचयति।
(घ) उमा मासान्ते उत्सवार्थं दुग्धस्य आवश्यकताविषये चन्दनं सूचयति।
प्र.17 वाच्य परिवर्तनं कुरुत – (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) त्वं कुत्र गच्छसि? (कर्मवाच्ये)
(2) रामेण पुस्तकं पठ्यते। (कर्तृवाच्ये)
(3) अहं गृहं गच्छामि। (कर्मवाच्ये)
प्र.18 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत – (3)
पुरा कस्मिश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याः च एका दुहिता विनम्रा मनोहरा च आसीत्। एकदा माता स्थाल्यां तण्डुलान् निक्षिप्त पुत्रीम् आदिदत्- “सूर्यतपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।” किञ्चित् कालानन्तरम् एको विचित्रः काकः समुड्डीय तस्याः समीपम् आगच्छत्।
(1) ग्रामे एका का न्यवसत्?
(2) तस्याः दुहिता कीदृशी आसीत्?
(3) सूर्यतपे कान् खगेभ्यो रक्ष?
अथवा
भ्रान्तः कश्चन बालकः पाठशालागमनवेलायां क्रीडितुम् अगच्छत्। किन्तु तेन सह केलिभिः कालं क्षेप्तुं तदा कोऽपि न वयस्येषु उपलब्धमान आसीत्। यतः ते सर्वेऽपि पूर्वदिनपाठान् स्मृत्वा विद्यालयगमनाय त्वरमाणाः अभवन्। तन्द्रालुः बालः लज्जया तेषां दृष्टिपथपि परिहरन् एकाकी किमपि उद्याने प्राविशत्। सः अचिन्तयत् – “विरमन्तु एते वारकाः। पुस्तकदासाः। अहं तु आत्मानं विनोदयिष्यामि।”
(1) बालकः कदा क्रीडितुम् अगच्छत्?
(2) तन्द्रालुः बालः लज्जया तेषां दृष्टिपथपि परिहरन् कुत्र प्राविशत्?
(3) कः विनोदयिष्यामि?
प्र.19 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत – (3)
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मादेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
(1) जन्तवः कथं तुष्यन्ति?
(2) तस्मात् किं वक्तव्यम्?
(3) कुत्र का दरिद्रता?
अथवा
वृत्तं यत्नेन संरक्षेत् वित्तमेति च याति च।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्तस्तु हतः हतः॥
(1) यत्नेन किं संरक्षेत्?
(2) किम् एति याति च?
(3) वित्ततः क्षीणः कथम्?
प्र.20 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
चन्दनः – अहा! सुगन्धतु मनोहरः। (विलोक्य) अये मोदकानि रच्यन्ते?
(प्रसन्नः भूत्वा) आस्वादयामि तावत्। (मोदकं ग्रहीतुमिच्छति)
मल्लिका – (सक्रोधम्) विरम्! विरम्! मा स्पृशः! एतानि मोदकानि!
चन्दनः – किम्ध्र्थ कुप्यसि? तव हस्तनिर्मितानि मोदकानि दृष्ट्वा अहं जिह्वालोलुप्तां नियन्त्रयितुम् अक्षमः अस्मि, किं न जानासि त्वमिदम्?
मल्लिका – सम्यग् जानामि नाथ! परम् एतानि मोदकानि पूजननिमित्तानि सन्ति।
(1) “अहा! सुगन्धतु मनोहरः” इति कः वदति?
(2) मा स्पृशा एतानि कानि?
(3) मोदकानि किमर्थं सन्ति?
अथवा
चन्दनः – नमस्कारोमि तातः! पञ्चदश घटान् इच्छामि। किं दास्यसि?
देवेशः – कथं न? विक्रय्याय एव एते। गृहण घटान्। पञ्चदशतेशतं रूप्यकाणि च देहि।
(1) कति घटान् इच्छामि ?
(2) कति रूप्यकाणि देहि?
(3) मूल्यं विना तु किं न दास्यामि?
प्र.21 अधोलिखितं अपठित गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (4)
एकदा एका बालिका पित्रा सह मेलकं द्रष्टुं नगरं प्रति गच्छति स्म। सा चतुरमतिः धैर्यशालिनी च आसीत्। सा बाल्यकाले एव विविधासु कलासु निपुणा आसीत्। मार्गे एका नदी आसीत्। सा नौकया गच्छति स्म। नौकायाम् अनेक जनाः आसनः। नद्यां एकः मकरः आसीत्। द्यौ जनौ तस्मात् मकरात् भीतौ जले पतिताौ। सा बालिका जले अकूर्दत् तयोः च जनयोः हस्तौ गृहीत्वा नौकां प्रति आनयत्।
(1) का पित्रा सह गच्छति स्म?
(2) मार्गे का आसीत्?
(3) नद्यां का आसीत्?
(4) द्यौ जनौ मकरात् भीतौ कुत्र पतिताौ?
प्र.22 स्वप्राचार्य कृते अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत। (4)
अथवा
स्वप्राचार्य कृते शुल्कमुक्तर्थ प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत।
प्र.23 अधोलिखितेषु एकं विषयं स्वीकृत संस्कृतभाषायां निबंध लिखत – (4)
- संस्कृत भाषायाः महत्त्वम्
- पर्यावरणम्
- अस्माकं देशः
- महाकविः कालिदासः
त्रैमासिक परीक्षा सत्र – 2026-27
कक्षा – 9वीं
विषय – संस्कृत
निर्देशाः –
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्यः सन्ति।
- प्रश्नानां सम्मुखे अंकाः प्रदर्शिताः।
- सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां देयानि।
प्र.1 उचितं विकल्पं चित्वा लिखत – (1 × 6 = 6)
(1) “एषः” इति शब्दस्य द्विवचन-रूपम् किम्?
उत्तर: (ग) एतौ
(2) “कयोः” इति कस्य शब्दस्य रूपम्?
उत्तर: (ग) किम्
(3) “तेभ्यः” इति रूपम् – कस्य विभक्तः?
उत्तर: (घ) चतुर्थी-पञ्चमी-तृतीयाः बहुवचनम्
(4) “का” इति शब्दरूपं कस्य प्रथमा एकवचनम्?
उत्तर: (ग) किम्
(5) अत्र मम पुस्तकमस्ति। इत्यस्मिन् वाक्ये अव्ययं पदम् अस्ति –
उत्तर: (क) अत्र
(6) रामः सीता च आगच्छतः। इत्यस्मिन् वाक्ये अव्ययं पदम् अस्ति –
उत्तर: (ग) च
प्र.2 रिक्त स्थान पूरयत – (1 × 6 = 6)
- ‘पठ्’ धातोः लट् लकारस्य प्रथम पुरुषस्य एकवचनम् ……………..ुरूपं भवति। (पठति/पठतः) [उत्तर: पठति]
- ‘पठ्’ धातोः लट् लकारस्य प्रथमपुरुषस्य बहुवचने ……………..ुरूपं भवति। (पठिष्यन्ति/पठन्ति) [उत्तर: पठन्ति]
- ‘गम्’ धातोः लृट् लकारस्य मध्यम पुरुषस्य एकवचनम् ……………………. रूपं भवति। (गमिष्यसि/गमिष्यन्ति) [उत्तर: गमिष्यसि]
- गच्छतु क्रियापदे ……………………. धातुः अस्ति। (गम्/गच्छ) [उत्तर: गम्]
- ‘प्राचार्यः’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (प्रा/प्र) [उत्तर: प्र]
- ‘सम्मानः’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (सम्/स) [उत्तर: सम्]
प्र.3 युग्ममेलनं कुरुत – (1 × 6 = 6)
| (अ) | (ब) |
|---|---|
| (1) ग्रामगतः | अयादि सन्धिः |
| (2) प्रतिगृहम् | वृद्धि सन्धिः |
| (3) घनश्यामः | गुण सन्धिः |
| (4) नरेन्द्रः | कर्मधारय समासः |
| (5) सदैव | अव्ययीभाव समासः |
| (6) पवनम् | ग्रामतं गतः |
(1) ग्रामगतः — ग्रामतं गतः
(2) प्रतिगृहम् — अव्ययीभाव समासः
(3) घनश्यामः — कर्मधारय समासः
(4) नरेन्द्रः — गुण सन्धिः
(5) सदैव — वृद्धि सन्धिः
(6) पवनम् — अयादि सन्धिः
प्र.4 एकपदेन उत्तरं लिखत – (1 × 6 = 6)
- ‘गतवान्’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः अस्ति?
उत्तर: क्तवतु - ‘हंसितुम्’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः अस्ति?
उत्तर: तुमुन् - ‘पठित्वा’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
उत्तर: क्त्वा - कविः कां सम्बोधयति?
उत्तर: वाणीम् (वाणि) - कुत्र दरिद्रता न भवति?
उत्तर: वचने - तुला کیदृशी आसीत्?
उत्तर: लोहघटिता
प्र.5 शुद्ध उत्तरे “आम्” अशुद्ध उत्तरे “न” इति लिखत – (1 × 6 = 6)
- ‘गुणायुक्तः दरिद्रः’ इत्यत्र विशेषण पदं ‘दरिद्रः’ अस्ति? [उत्तर: न]
- ‘सरस्वती’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘वाणी’ अस्ति? [उत्तर: आम्]
- ‘आमम्’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘रसालः’ अस्ति? [उत्तर: आम्]
- ‘तटे’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘समीरः’ अस्ति? [उत्तर: न]
- ‘कठोरम्’ शब्दस्य विलोमं पदं ‘मृदुम्’ अस्ति? [उत्तर: आम्]
- ‘नीरसः’ शब्दस्य विलोम पदं ‘सरसः’ अस्ति? [उत्तर: आम्]
प्र.6 कविः वाणीं किं कथयति? (2)
अथवा
वसन्ते किं भवति?
उत्तर (संक्षिप्त): कविः वाणीं (सरस्वतीं) नवीनसाणाम् वीणाम् वादयितुं कथयति।
प्र.7 निर्धनाया दुहिता मञ्जूषायां कानि अपश्यत्? (2)
अथवा
बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता?
उत्तर (संक्षिप्त): निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां मदारकाणि (महार्हाणि) स्वर्णमुक्तादिकं / मणिविशेषाणि अपश्यत्।
प्र.8 सरोवराणां हानिः कदा भवति? (2)
अथवा
सज्जनानां मैत्री कीदृशी भवति?
उत्तर (संक्षिप्त): मरालैः सह विरहिताः सरोवराः हानिं प्राप्नुवन्ति।
प्र.9 बालः कदा क्रीडितुम् अगच्छत्? (2)
अथवा
बालकः कीदृशं चटकम् अपश्यत्?
उत्तर (संक्षिप्त): बालः पाठशालागमनवेलायां (विद्यालयसमये) क्रीडितुम् अगच्छत्।
प्र.10 काकः कस्य रसं पिबति? (2)
अथवा
धर्माधिकारिणः जीर्णधन श्रेष्ठिनौ कथं तोषितवन्तः?
उत्तर (संक्षिप्त): काकः निम्बवृक्षस्य रसं पिबति (अथवा संतापनाम् मधुराणाम्)।
प्र.11 प्रश्न-निर्माणं कुरुत- (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्。
(2) वृत्ततः क्षीणः हतः भवति。
(3) खलानां मैत्री आरम्भगुर्वी भवति。
(4) कुक्कुरः मनुष्याणां मित्रम् अस्ति।
प्र.12 अधोलिखितेषु वाक्यानि कः / का कं प्रति कथयति? (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष。
(2) तण्डुलान् मा भक्षय。
(3) अहम् तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि。
(4) भो नीचकाका अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ।
प्र.13 प्रश्नपत्रे समागतान् श्लोकान् विहाय स्वपाठ्यपुस्तकात् एकम् सुभाषितम् लिखत। (2)
प्र.14 अधोलिखितेषु अशुद्धकारक-वाक्यानां शुद्धिकुरुत (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) गणेशं नमः。
(2) बालकः विद्यालयं गच्छति。
(3) वृक्षः पत्राणि पतन्ति。
(4) लक्ष्मणः रामे सह गच्छति।
प्र.15 रिक्त स्थानं पूरयत (कोऽपि चत्वारः) – (1/2 × 4 = 2)
(वीणाम्, ग्रामे, सरसां, वृद्धा, मोदकानि, काकः)
(1) निनादय नवीनामयि वाणी! ……………………. [उत्तर: वीणाम्]
(2) वसन्ते लसन्तश्चेत् ……………………. रसालाः। [उत्तर: सरसां]
(3) तस्मिन्नेव ……………………. एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। [उत्तर: ग्रामे]
(4) एको विचित्रः ……………………. समुड्डीय तस्याः समीपम् आगच्छत्। [उत्तर: काकः]
(5) तस्मिन्नेव ग्रामे एका अपरा लुब्धा ……………………. न्यवसत्। [उत्तर: वृद्धा]
(6) विरम्! मा स्पृश! एतानि …………………….! [उत्तर: मोदकानि]
प्र.16 अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारोजनं योजयत – (1/2 × 4 = 2)
(क) चन्दनः उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्य मासपर्यन्तं दोहनं न करोति。
(ख) सा सखिभिः सह तीर्थयात्रायै काशीविश्वनाथमन्दिरं प्रति गच्छति。
(ग) मल्लिका पूजार्थं मोदकानि रचयति。
(घ) उमा मासान्ते उत्सवार्थं दुग्धस्य आवश्यकताविषये चन्दनं सूचयति।
प्र.17 वाच्य परिवर्तनं कुरुत – (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) त्वं कुत्र गच्छसि? (कर्मवाच्ये)
(2) रामेण पुस्तकं पठ्यते। (कर्तृवाच्ये)
(3) अहं गृहं गच्छामि। (कर्मवाच्ये)
प्र.18 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत – (3)
पुरा कस्मिश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याः च एका दुहिता विनम्रा मनोहरा च आसीत्। एकदा माता स्थाल्यां तण्डुलान् निक्षिप्त पुत्रीम् आदिदत्- “सूर्यतपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।” किञ्चित् कालानन्तरम् एको विचित्रः काकः समुड्डीय तस्याः समीपम् आगच्छत्।
(1) ग्रामे एका का न्यवसत्? उत्तर: निर्धना वृद्धा स्त्री
(2) तस्याः दुहिता कीदृशी आसीत्? उत्तर: विनम्रा मनोहरा च
(3) सूर्यतपे कान् खगेभ्यो रक्ष? उत्तर: तण्डुलान्
अथवा
प्र.19 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत – (3)
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मादेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
(1) जन्तवः कथं तुष्यन्ति? उत्तर: प्रियवाक्यप्रदानेन
(2) तस्मात् किं वक्तव्यम्? उत्तर: प्रियं वाक्यम् (एव वक्तव्यम्)
(3) कुत्र का दरिद्रता? उत्तर: वचने का दरिद्रता
अथवा
प्र.20 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
चन्दनः – अहा! सुगन्धतु मनोहरः। (विलोक्य) अये मोदकानि रच्यन्ते?
(प्रसन्नः भूत्वा) आस्वादयामि तावत्। (मोदकं ग्रहीतुमिच्छति)
मल्लिका – (सक्रोधम्) विरम्! विरम्! मा स्पृशः! एतानि मोदकानि!
चन्दनः – किम्ध्र्थ कुप्यसि? तव हस्तनिर्मितानि मोदकानि दृष्ट्वा अहं जिह्वालोलुप्तां नियन्त्रयितुम् अक्षमः अस्मि, किं न जानासि त्वमिदम्?
मल्लिका – सम्यग् जानामि नाथ! परम् एतानि मोदकानि पूजननिमित्तानि सन्ति।
(1) “अहा! सुगन्धतु मनोहरः” इति कः वदति? उत्तर: चन्दनः
(2) मा स्पृशा एतानि कानि? उत्तर: मोदकानि
(3) मोदकानि किमर्थं सन्ति? उत्तर: पूजननिमित्तानि सन्ति
अथवा
प्र.21 अधोलिखितं अपठित गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (4)
एकदा एका बालिका पित्रा सह मेलकं द्रष्टुं नगरं प्रति गच्छति स्म। सा चतुरमतिः धैर्यशालिनी च आसीत्। सा बाल्यकाले एव विविधासु कलासु निपुणा आसीत्। मार्गे एका नदी आसीत्। सा नौकया गच्छति स्म। नौकायाम् अनेक जनाः आसनः। नद्यां एकः मकरः आसीत्। द्यौ जनौ तस्मात् मकरात् भीतौ जले पतिताौ। सा बालिका जले अकूर्दत् तयोः च जनयोः हस्तौ गृहीत्वा नौकां प्रति आनयत्।
(1) का पित्रा सह गच्छति स्म? उत्तर: एका बालिका
(2) मार्गे का आसीत्? उत्तर: एका नदी
(3) नद्यां का आसीत्? उत्तर: एकः मकरः
(4) द्यौ जनौ मकरात् भीतौ कुत्र पतिताौ? उत्तर: जले
प्र.22 स्वप्राचार्य कृते अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत। (4)
अथवा
स्वप्राचार्य कृते शुल्कमुक्तर्थ प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत।
प्र.23 अधोलिखितेषु एकं विषयं स्वीकृत संस्कृतभाषायां निबंध लिखत – (4)
- संस्कृत भाषायाः महत्त्वम्
- पर्यावरणम्
- अस्माकं देशः
- महाकविः कालिदासः
त्रैमासिक परीक्षा 2026-27
कक्षा – 9वीं
विषय – संस्कृत
निर्देशाः:
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्यः सन्ति।
- प्रश्नानां सम्मुखे अंकाः प्रदर्शिताः।
- सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां देयानि।
प्र.1 उचितं विकल्पं चित्वा लिखत – (1 × 6 = 6)
(i) ‘बालिकायाः’ पदे विभक्तिः अस्ति –
(ii) ‘लता’ शब्दस्य चतुर्थी विभक्तेः रूपम् अस्ति –
(iii) ‘फलानि’ इति पदे वचनम् अस्ति –
(iv) ‘नदी’ शब्दस्य द्वितीया विभक्तेः बहुवचनरूपम् अस्ति –
(v) अधोलिखितेषु अव्ययं पदं नास्ति –
(vi) ‘सदा’ इत्यस्य अर्थः भवति –
प्र.2 रिक्त स्थानं पूरयत – (1 × 6 = 6)
- ‘गच्छन्तु’ इत्यस्मिन् पदे ……………………. वचनम् अस्ति। (एकवचनं / बहुवचनं)
- ‘वदामि’ इत्यस्मिन् पदे ……………………. धातुः अस्ति। (वद् / गम्)
- ‘पचेयुः’ इत्यस्मिन् पदे ……………………. लकारः अस्ति। (लट् / विधिलिङ्)
- ‘लृट्’ लकारस्य उदाहरणम् ……………………. अस्ति। (पठिष्यति / पठति)
- ‘अधिकारः’ पदे ……………………. उपसर्गः अस्ति। (अधि / प्र)
- ‘पराजयः’ पदे ……………………. उपसर्गः अस्ति। (पर / परा)
प्र.3 युग्ममेलनं कुरुत – (1 × 6 = 6)
| (अ) | (ब) |
|---|---|
| (i) प्र + उत्संवः | (क) छद्म मनस्क |
| (ii) गणेशः | (ख) गुणसन्धिः |
| (iii) नमस्ते | (ग) दीर्घसन्धिः |
| (iv) वनस्पतिः | (घ) विसर्गसन्धिः |
| (v) महर्षिः | (ङ) नमः + ते |
| (vi) महान् च असौ देवः | (च) महादेवः |
प्र.4 एकपदेन उत्तरं लिखत – (1 × 6 = 6)
- ‘पठित्वा’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः?
- ‘टाप्’ इत्यस्मिन् प्रत्ययस्य उदाहरणं किम्?
- ‘कृतवान्’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः?
- वृषभः कुत्र पपात?
- सर्वदा सर्वकार्येषु का बलवती?
- मनुष्यणां महान् रिपुः कः?
प्र.5 शुद्ध उत्तरे “आम्” अशुद्ध उत्तरे “न” इति लिखत – (1 × 6 = 6)
- ‘पत्नी’ पदस्य पर्यायपदं भार्या अस्ति।
- ‘तनयः’ पदस्य पर्यायपदं सुतः अस्ति।
- ‘सम्पत्तौ’ पदस्य विलोमपदं विपत्तौ अस्ति।
- ‘अतिदीर्घः प्रवासः’ इत्यत्र प्रवासः विशेष्यपदम् अस्ति।
- ‘जननी तुल्यवत्सला’ इत्यत्र जननी विशेषणपदम् अस्ति।
- ‘कश्चित् कृषकः’ इत्यत्र वृषभम् विशेष्यपदम् अस्ति।
प्र.6 अस्माकं पर्यावरणे किं किं दूषितम् अस्ति? (2)
अथवा
लोके महतो भयात् कः मुच्यते?
प्र.7 बुद्धिमती केन उपेता पितृगृहं प्रति चलिता? (2)
अथवा
स्वस्थजीवनाय कीदृशे वातावरणे भ्रमणीयम्?
प्र.8 बालभावात् हिमकरः कुत्र विराजते? (2)
अथवा
कस्मात् कारणात् महानगरेषु संसरण कठिनं वर्तते?
प्र.9 कुशलवयोः वंशस्य कर्त्ता कः? (2)
अथवा
व्याघ्रः किं विचार्य पलायितः?
प्र.10 रामः लवकुशौ कुत्र उपवेशयितुं कथयति? (2)
अथवा
कवयः किमर्थं प्रकृतिं शरणम् इच्छन्ति?
प्र.11 प्रश्न-निर्माणं कुरुत- (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) वृक्षैः फलं ज्ञायते।
(2) चौरः ग्रामे आरक्षैः धृतः।
(3) सः प्रकृतेः सन्निधौ वासं इच्छति।
प्र.12 अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति। (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) आरक्षी तमाह्वयत्।
(2) विचित्रः दैवगतिः।
(3) स्वामिन् ! असाधुः इव आचरणम् आचरति।
प्र.13 प्रश्नपत्रे समागतान् श्लोकान् विहाय स्वपाठ्यपुस्तकात् एकम् सुभाषितम् लिखत। (2)
प्र.14 वाच्य-परिवर्तनं कुरुत – (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) बालिका फलं खादति। (कर्मवाच्ये)
(2) तेन गृहं गम्यते। (कर्तृवाच्ये)
(3) सः रोटिकां खादति। (कर्मवाच्ये)
प्र.15 अधोलिखितेषु अशुद्धवाक्येषु शुद्धिं कुरुत – (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) श्री गणेशं नमः।
(2) अहं विद्यालयं गच्छति।
(3) वृक्षेण पत्रानि पतन्ति।
प्र.16 प्रदत्तैः शब्दैः रिक्तस्थानानिपूर्ति कुरुत – (कोऽपि चत्वारः) (1/2 × 4 = 2)
(सदा, भृशं, बहिः, अत्र, एव)
(1) इदानीं वायुमण्डलम् ……………………. प्रदूषितमस्ति।
(2) ……………………. समयस्य सदुपयोगः करणीयः।
(3) पर्यावरणस्य संरक्षणम् ……………………. प्रकृतेः आराधना।
(4) भूकम्पित-समये ……………………. गमनमेव उचितं भवति।
(5) ……………………. जीवनं दुर्बहम् अस्ति।
प्र.17 प्रदत्तवाक्यैः कथाक्रमसंयोजनं कुरुत – (1/2 × 4 = 2)
(i) मार्गे सा एकं व्याघ्रम् अपश्यत्।
(ii) व्याघ्रः व्याघ्रमारी इयमिति मत्वा पलायितः।
(iii) प्रत्युत्पन्नमतिः सा शृगालम् अक्षिपन्ती उवाच।
(iv) गलबद्धशृगालकः व्याघ्रः पुनः पलायितः।
प्र.18 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
अस्ति देउलाख्यो ग्रामः। तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म। एकदा केनापि आवश्यक कार्येण तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितृगृहं प्रति चलिता। मार्गे गहनकानने सा एकं व्याघ्रं ददर्श।
(i) राजपुत्रस्य नाम किम्?
(ii) मार्गे सा कं ददर्श?
(iii) ग्रामस्य नाम किम्?
अथवा
यदि एवं तर्हि मां निजगले बद्धवा चल सत्वरम्। स व्याघ्रः तथा कृत्वा काननं ययौ। शृगाले सहितं पुनरायन्तं व्याघ्रं दूरात् दृष्ट्वा बुद्धिमती चिन्तितवती-जम्बुककृतोत्साहाद् व्याघ्रात् कथं मुच्यताम् ?
(i) व्याघ्रः कुत्र ययौ?
(ii) कं दृष्ट्वा बुद्धिमती चिन्तितवती?
(iii) बुद्धिमती किं चिन्तितवती?
प्र.19 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो,
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः,
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः।।
(i) कः गुणं वेत्ति?
(ii) बलं कः न वेत्ति?
(iii) सिंहस्य बलं कः वेत्ति कः न वेत्ति?
अथवा
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
नास्त्युद्यमसमः बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति।।
(i) किं मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः?
(ii) आलस्यं हि केषां शरीरस्थो महान् रिपुः?
(iii) कस्य समो बन्धुः नास्ति?
प्र.20 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
वनस्य दृश्यं समीपे एवैका नदी व बहति। एकः सिंहः सुखेन विश्राम्यते तदैव एकः वानरः आगत्य तस्य पुच्छं धुनाति। क्रुद्धः सिंहः तं प्रहर्तुमिच्छति परं वानरस्तु कूर्दित्वा वृक्षमारूढः। तदैव अन्यस्मात् वृक्षात् अपरः वानरः सिंहस्य कर्णमाकृष्य पुनः वृक्षोपरि आरोहति। एवमेव वानराः वारं वारं सिंहं तुदन्ति। क्रुद्धः सिंहः इतस्ततः धावति, गर्जति परं किमपि कर्तुमसमर्थः। एवं तिष्ठति।
(i) कः सुखेन विश्राम्यते?
(ii) कः आगत्य सिंहस्य पुच्छं धुनाति?
(iii) अपरः वानरः किं करोति?
अथवा
“बहून्यपत्त्यानि मे सन्तीति सत्यम्। तथाप्यहमस्मिन् पुत्रि विशिष्य आत्मवेदनामनुभववामि। यतो हि अयमन्येभ्यो दुर्बलः। सर्वेष्वपत्येषु जननी तुल्यवत्सला एव। तथापि दुर्बले सुते मातुः अभ्यधिका कृपा सहजैव” इति। सुरभिवचनं श्रुत्वा भृशं विस्मितस्याखण्डलस्यापि हृदयमद्रवत्।
(i) सर्वेष्वपत्येषु जननी कीदृशी?
प्र.21 अधोलिखितं अपठितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत भाषायां लिखत – (4)
जननी जन्मभूमिस्च स्वर्गादपि गरीयसी। जन्मभूमिः स्वर्गात् उत्कृष्टतरा अस्ति। सा लोकानां शरणदायिनी, विविधखाद्यपदार्थप्रदायिनी, सर्वव्यवहाराणां लीलाभूमिः च अस्ति। वैदिकः ऋषिः कथयति-माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः। वयं राष्ट्रभावां, राष्ट्रियचरित्रं, त्यागभावनां विना राष्ट्रस्य संरक्षणं कर्तुं न पारयामः। परस्परैक्यभावनां विना राष्ट्र कदापि समृद्धः न भवति। अतः अस्माभिः स्वार्थ परित्यज्य देशस्य देशवासिनां च सेवा सततं करणीया।
(i) जन्मभूमिः कस्मात् गरीयसी?
(ii) ‘माताभूमिः’ इति कः कथयति?
(iii) वैदिकः ऋषिः किं कथयति?
(iv) अतः अस्माभिः किं करणीया?
प्र.22 स्वस्य प्राचार्यस्य कृते अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं संस्कृते लिखत। (4)
अथवा
अग्रजस्य विवाहे आमंत्रयितुं स्व-मित्रं प्रति पत्रं लिखत।
प्र.23 अधोलिखितेषु एकं विषयं स्वीकृत संस्कृतभाषायां निबंध लिखत – (4)
- महाकविः कालिदासः
- अस्माकं देशः
- संस्कृतभाषायाः महत्त्वम्
- पर्यावरणम्
त्रैमासिक परीक्षा 2026-27
कक्षा – 9वीं
विषय – संस्कृत
निर्देशाः –
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्यः सन्ति।
- प्रश्नानां सम्मुखे अंकाः प्रदर्शिताः।
- सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां देयानि।
प्र.1 उचितं विकल्पं चित्वा लिखत – (1×6=6)
(i) ‘बालिका’ पदे विभक्तिः अस्ति –
उत्तर: [नोट: विकल्पों में सही उत्तर नहीं है, ‘बालिका’ में प्रथमा विभक्ति होती है।]
(ii) ‘लता’ शब्दस्य चतुर्थी विभक्तः रूपम् अस्ति –
उत्तर: (स) लतायै
(iii) ‘रामे’ इत्यत्र विभक्तिः अस्ति –
उत्तर: [नोट: विकल्पों में सही उत्तर नहीं है, ‘रामे’ में सप्तमी विभक्ति होती है।]
(iv) ‘नदी’ शब्दस्य द्वितीया विभक्तेः एकवचनम् रूपम् अस्ति –
उत्तर: (स) नदीम्
(v) अधोलिखितेषु अव्ययम् अस्ति –
उत्तर: (स) सर्वत्र
(vi) अधोलिखितेषु अव्ययम् न अस्ति –
उत्तर: (द) छात्रः
प्र.2 रिक्त स्थानं पूरयत – (1×6=6)
- ‘गच्छन्तु’ इत्यस्मिन् पदे ……………………. वचनम् अस्ति। (एकवचनं / द्विवचनं) [उत्तर: बहुवचनं (विकल्पों में त्रुटि है)]
- ‘वदामि’ इत्यस्मिन् पदे ……………………. धातुः अस्ति। (वाद् / वद्) [उत्तर: वद्]
- ‘पचेयुः’ इत्यस्मिन् पदे ……………………. लकारः अस्ति। (लट् / लोट् / विधिलिङ्) [उत्तर: विधिलिङ्]
- ‘लृट्’ लकारस्य उदाहरणम् ……………………. अस्ति। (पठिष्यति / पठति) [उत्तर: पठिष्यति]
- ‘अधिकारः’ पदे ……………………. उपसर्गः अस्ति। (अधि / अधिक) [उत्तर: अधि]
- ‘पराजयः’ पदे ……………………. उपसर्गः अस्ति। (पर / परा) [उत्तर: परा]
प्र.3 युग्ममेलनं कुरुत – (1×6=6)
| (अ) | (ब) |
|---|---|
| (i) महा + इन्द्रः | (क) जगत् + ईशः |
| (ii) जगदीशः | (ख) महापुरुषः |
| (iii) महान् च असौ पुरुषः | (ग) नमः + ते |
| (iv) चन्द्रशेखरः | (घ) महेन्द्रः |
| (v) द्विगुसमासः | (ङ) बहुव्रीहिः |
| (vi) नमस्ते | (च) पञ्चवटी |
(i) महा + इन्द्रः — (घ) महेन्द्रः
(ii) जगदीशः — (क) जगत् + ईशः
(iii) महान् च असौ पुरुषः — (ख) महापुरुषः
(iv) चन्द्रशेखरः — (ङ) बहुव्रीहिः
(v) द्विगुसमासः — (च) पञ्चवटी
(vi) नमस्ते — (ग) नमः + ते
प्र.4 एकपदेन उत्तरं लिखत – (1×6=6)
- ‘पठित्वा’ इत्यस्मिन् पदे प्रत्ययः अस्ति? [उत्तर: क्त्वा]
- ‘टाप्’ इत्यस्मिन् प्रत्ययस्य उदाहरणम् अस्ति? [उत्तर: अजा / बालिका]
- ‘कृतवान्’ इत्यस्मिन् पदे प्रत्ययः अस्ति? [उत्तर: क्तवतु]
- वृषभः कुत्र पपात? [उत्तर: भूमौ]
- सर्वदा सर्वकार्येषु का बलवती? [उत्तर: बुद्धिः]
- मनुष्यणां महान् रिपुः कः? [उत्तर: आलस्यम्]
प्र.5 शुद्ध उत्तरे “आम्” अशुद्ध उत्तरे “न” इति लिखत – (1×6=6)
- ‘पत्नी’ पदस्य पर्यायपदं भार्या न अस्ति। [उत्तर: न]
- ‘तनयः’ पदस्य पर्यायपदं सुतः अस्ति। [उत्तर: आम्]
- ‘सम्पत्तौ’ पदस्य विलोमपदं विपत्तौ अस्ति। [उत्तर: आम्]
- ‘अतिदीर्घः प्रवासः’ इत्यत्र प्रवासः विशेष्यपदम् अस्ति। [उत्तर: आम्]
- ‘जननी तुल्यवत्सला’ इत्यत्र जननी विशेषणपदम् अस्ति। [उत्तर: न]
- ‘कश्चित् कृषकः’ इत्यत्र वृषभम् विशेष्यपदम् अस्ति। [उत्तर: न]
प्र.6 अस्माकं पर्यावरणे किं किं दूषितम् अस्ति? (2)
अथवा
लोके महतो भयात् कः मुच्यते?
उत्तर: अस्माकं पर्यावरणे वायुमण्डलम्, जलम्, भक्ष्यम्, धरातलम् च दूषितम् अस्ति। (अथवा) लोके महतो भयात् बुद्धिमान् मुच्यते।
प्र.7 बुद्धिमती केन उपेता पितृगृहं प्रति चलिता? (2)
अथवा
स्वस्थजीवनाय कीदृशे वातावरणे भ्रमणीयम्?
उत्तर: बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितृगृहं प्रति चलिता। (अथवा) स्वस्थजीवनाय शुद्ध-वातावरणे (प्रकृतेः शरणे) भ्रमणीयम्।
प्र.8 बालभावात् हिमकरः कुत्र विराजते? (2)
अथवा
कस्मात् कारणात् महानगरेषु संसरण कठिनं वर्तते?
प्र.9 कुशलवयोः वंशस्य कर्त्ता कः? (2)
अथवा
व्याघ्रः किं विचार्य पलायितः?
प्र.10 रामः लवकुशौ कुत्र उपवेशयितुं कथयति? (2)
अथवा
कवयः किमर्थं प्रकृतिं शरणम् इच्छन्ति?
प्र.11 प्रश्न-निर्माणं कुरुत- (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) वृक्षैः फलं ज्ञायते। [उत्तर: कैः फलं ज्ञायते?]
(2) चौरः ग्रामे आरक्षैः धृतः। [उत्तर: कः ग्रामे आरक्षैः धृतः?]
(3) सः प्रकृतेः सन्निधौ वासं इच्छति। [उत्तर: सः कस्याः सन्निधौ वासं इच्छति?]
(4) माता कम्पितहृदया सती पुत्रीम् आलिंगयति। [उत्तर: का कम्पितहृदया सती पुत्रीम् आलिंगयति?]
प्र.12 अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति। (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) आरक्षी तमाह्वयत्।
(2) विचित्रः दैवगतिः।
(3) स्वामिन् ! असाधुः इव आचरणम् आचरति।
(4) रे पाप ! त्वं चोरः आसीत्।
प्र.13 प्रश्नपत्रे समागतान् श्लोकान् विहाय स्वपाठ्यपुस्तकात् एकम् सुभाषितम् लिखत। (2)
प्र.14 वाच्य-परिवर्तनं कुरुत – (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) बालिका फलं खादति। (कर्मवाच्ये) [उत्तर: बालिकया फलं खाद्यते।]
(2) तेन गृहं गम्यते। (कर्तृवाच्ये) [उत्तर: सः गृहं गच्छति।]
(3) सः रोटिकां खादति। (कर्मवाच्ये) [उत्तर: तेन रोटिका खाद्यते।]
प्र.15 अधोलिखितेषु अशुद्धवाक्येषु शुद्धिं कुरुत – (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) श्री गणेशं नमः। [उत्तर: श्री गणेशाय नमः।]
(2) अहं विद्यालयं गच्छति। [उत्तर: अहं विद्यालयं गच्छामि।]
(3) वृक्षेण पत्रानि पतन्ति। [उत्तर: वृक्षात् पत्राणि पतन्ति।]
प्र.16 प्रदत्तैः शब्दैः रिक्तस्थानानिपूर्ति कुरुत – (कोऽपि चत्वारः) (1/2×4=2)
(सदा, भृशं, बहिः, अत्र, एव)
(1) इदानीं वायुमण्डलम् भृशं प्रदूषितमस्ति।
(2) सदा समयस्य सदुपयोगः करणीयः।
(3) पर्यावरणस्य संरक्षणम् एव प्रकृतेः आराधना।
(4) भूकम्पित-समये बहिः गमनमेव उचितं भवति।
(5) अत्र जीवनं दुर्बहम् अस्ति।
प्र.17 प्रदत्तवाक्यैः कथाक्रमसंयोजनं कुरुत – (1/2×4=2)
(i) मार्गे सा एकं व्याघ्रम् अपश्यत्।
(ii) व्याघ्रः व्याघ्रमारी इयमिति मत्वा पलायितः।
(iii) प्रत्युत्पन्नमतिः सा शृगालम् अक्षिपन्ती उवाच।
(iv) गलबद्धशृगालकः व्याघ्रः पुनः पलायितः।
प्र.18 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
अस्ति देउलाख्यो ग्रामः। तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म। एकदा केनापि आवश्यक कार्येण तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितृगृहं प्रति चलिता। मार्गे गहनकानने सा एकं व्याघ्रं ददर्श।
उत्तर:
(i) राजपुत्रस्य नाम किम्? – राजसिंहः।
(ii) मार्गे सा कं ददर्श? – सा एकं व्याघ्रं ददर्श।
(iii) ग्रामस्य नाम किम्? – देउलाख्यो ग्रामः।
अथवा
यदि एवं तर्हि मां निजगले बद्धवा चल सत्वरम्। स व्याघ्रः तथा कृत्वा काननं ययौ। शृगाले सहितं पुनरायन्तं व्याघ्रं दूरात् दृष्ट्वा बुद्धिमती चिन्तितवती-जम्बुककृतोत्साहाद् व्याघ्रात् कथं मुच्यताम् ?
उत्तर:
(i) व्याघ्रः कुत्र ययौ? – काननं ययौ।
(ii) कं दृष्ट्वा बुद्धिमती चिन्तितवती? – शृगाले सहितं पुनरायन्तं व्याघ्रं दृष्ट्वा।
(iii) बुद्धिमती किं चिन्तितवती? – जम्बुककृतोत्साहाद् व्याघ्रात् कथं मुच्यताम्?
प्र.19 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो,
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः,
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः।।
उत्तर:
(i) कः गुणं वेत्ति? – गुणी।
(ii) बलं कः न वेत्ति? – निर्बलः।
(iii) सिंहस्य बलं कः वेत्ति कः न वेत्ति? – करी वेत्ति, मूषकः न वेत्ति।
अथवा
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
नास्त्युद्यमसमः बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति।।
उत्तर:
(i) किं मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः? – आलस्यं।
(ii) आलस्यं हि केषां शरीरस्थो महान् रिपुः? – मनुष्याणां।
(iii) कस्य समो बन्धुः नास्ति? – उद्यमसमः (परिश्रम के समान)।
प्र.20 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
वनस्य दृश्यं समीपे एवैका नदी व बहति। एकः सिंहः सुखेन विश्राम्यते तदैव एकः वानरः आगत्य तस्य पुच्छं धुनाति। क्रुद्धः सिंहः तं प्रहर्तुमिच्छति परं वानरस्तु कूर्दित्वा वृक्षमारूढः। तदैव अन्यस्मात् वृक्षात् अपरः वानरः सिंहस्य कर्णमाकृष्य पुनः वृक्षोपरि आरोहति। एवमेव वानराः वारं वारं सिंहं तुदन्ति। क्रुद्धः सिंहः इतस्ततः धावती, गर्जति परं किमपि कर्तुमसमर्थः। एवं तिष्ठति।
उत्तर:
(i) कः सुखेन विश्राम्यते? – एकः सिंहः।
(ii) कः आगत्य सिंहस्य पुच्छं धुनाति? – एकः वानरः।
(iii) अपरः वानरः किं करोति? – अपरः वानरः सिंहस्य कर्णमाकृष्य पुनः वृक्षोपरि आरोहति।
अथवा
“बहून्यपत्त्यानि मे सन्तीति सत्यम्। तथाप्यहमस्मिन् पुत्रि विशिष्य आत्मवेदनामनुभववामि। यतो हि अयमन्येभ्यो दुर्बलः। सर्वेष्वपत्येषु जननी तुल्यवत्सला एव। तथापि दुर्बले सुते मातुः अभ्यधिका कृपा सहजैव” इति। सुरभिवचनं श्रुत्वा भृशं विस्मितस्याखण्डलस्यापि हृदयमद्रवत्।
उत्तर:
(i) सर्वेष्वपत्येषु जननी कीदृशी? – जननी तुल्यवत्सला।
प्र.21 अधोलिखितं अपठितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृत भाषायां लिखत – (4)
जननी जन्मभूमिस्च स्वर्गादपि गरीयसी। जन्मभूमिः स्वर्गात् उत्कृष्टतरा अस्ति। सा लोकानां शरणदायिनी, विविधखाद्यपदार्थप्रदायिनी, सर्वव्यवहाराणां लीलाभूमिः च अस्ति। वैदिकः ऋषिः कथयति-माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः। वयं राष्ट्रभावां, राष्ट्रियचरित्रं, त्यागभावनां विना राष्ट्रस्य संरक्षणं कर्तुं न पारयामः। परस्परैक्यभावनां विना राष्ट्र कदापि समृद्धः न भवति। अतः अस्माभिः स्वार्थ परित्यज्य देशस्य देशवासिनां च सेवा सततं करणीया।
उत्तर:
(i) जन्मभूमिः कस्मात् गरीयसी? – स्वर्गादपि गरीयसी।
(ii) ‘माताभूमिः’ इति कः कथयति? – वैदिकः ऋषिः कथयति।
(iii) वैदिकः ऋषिः किं कथयति? – वैदिकः ऋषिः कथयति- “माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः।”
(iv) अतः अस्माभिः किं करणीया? – अस्माभिः स्वार्थ परित्यज्य देशस्य देशवासिनां च सेवा सततं करणीया।
प्र.22 स्वस्य प्राचार्यस्य कृते अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं संस्कृते लिखत। (4)
अथवा
अग्रजस्य विवाहे आमंत्रयितुं स्व-मित्रं प्रति पत्रं लिखत।
प्र.23 अधोलिखितेषु एकं विषयं स्वीकृत संस्कृतभाषायां निबंध लिखित – (4)
- महाकविः कालिदासः
- अस्माकं देशः
- संस्कृतभाषायाः महत्त्वम्
- पर्यावरणम्
त्रैमासिक परीक्षा सत्र – 2026-27
कक्षा – 9वीं
विषय – संस्कृत – 512
निर्देशाः –
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्यः सन्ति।
- प्रश्नानां सम्मुखे अंकाः प्रदर्शिताः।
- सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां देयानि।
प्र.1 उचितं विकल्पं चित्वा लिखत – (1×6=6)
(1) ‘तत्’ शब्दस्य नपुंसकलिंगरूपम् किम् –
(2) ‘रामाय’ अत्र विभक्तिः अस्ति –
(3) ‘फलानि’ इति पदे वचनम् अस्ति –
(4) ‘ग्राम’ शब्दस्य पञ्चमी विभक्तिः अस्ति –
(5) बालकः शनैः शनैः लेखनं करोति। इत्यस्मिन् वाक्ये अव्ययं पदम् अस्ति –
(6) “अहम् अपि पुस्तकं पठामि” अस्मिन् वाक्ये अव्ययम् अस्ति –
प्र.2 रिक्त स्थानं पूरयत – (1×6=6)
- ‘खाद्’ धातोः लट्लकारस्य प्रथम पुरुषस्य बहुवचने ……………………. रूपं भवति। (खादति/खादन्ति)
- ‘लिख्’ धातोः लङ् लकारस्य प्रथमपुरुषस्य बहुवचने ……………………. रूपं भवति। (अलिखन्, लिखन्ति)
- ‘भू’ धातोः लृट् लकारस्य उत्तमपुरुषस्य द्विवचने ……………………. रूपं भवति। (भविष्यतः/भविष्यामः)
- ‘गच्छति’ क्रियापदे ……………………. धातुः अस्ति। (गम्/गच्छ)
- ‘दुरूपयोगः’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (दुर्/योगः)
- ‘प्रतिकूलम्’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (कूलम्/प्रति)
प्र.3 युग्ममेलनं कुरुत – (1×6=6)
| (अ) | (ब) |
|---|---|
| (1) सूर्योदयः | (क) चोरभयम् |
| (2) अत्रैव | (ख) अव्ययीभाव समासः |
| (3) शिवाः + ते | (ग) द्वंद्व समासः |
| (4) लतावृक्षौ | (घ) शिवास्ते |
| (5) चोरात् भयम् | (ङ) अत्र + एव |
| (6) यथाशक्ति | (च) गुणसन्धिः |
प्र.4 एकपदेन उत्तरं लिखत – (1×6=6)
- ‘आगम्य’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
- ‘करणीयम्’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
- ‘ताडयित्वा’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
- कविः कां सम्बोधयति?
- कुत्र दरिद्रता न भवति?
- तुला कीदृशी आसीत्?
प्र.5 शुद्ध उत्तरे “आम्” अशुद्ध उत्तरे “न” इति लिखत – (1×6=6)
- ‘गुणयुक्ताः दरिद्रः’ इत्यत्र विशेषणं पदं ‘दरिद्रः’ अस्ति?
- ‘खिन्नः बालः’ इत्यत्र विशेषणं पदं ‘खिन्नः’ अस्ति?
- ‘आम्रम्’ इत्यस्य पर्यायपदं ‘रसालः’ अस्ति?
- ‘तटे’ इत्यस्य पर्यायपदं ‘समीरः’ अस्ति?
- ‘कठोरम्’ शब्दस्य विलोमं पदं ‘मृदुम्’ अस्ति?
- ‘नीरसः’ शब्दस्य विलोमं पदं ‘सरसः’ अस्ति?
प्र.6 कविः वाणीं किं कथयति? (2)
अथवा
वसन्ते किं भवति?
प्र.7 निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां कानि अपश्यत्? (2)
अथवा
बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता?
प्र.8 सज्जनानां मैत्री कीदृशी भवति? (2)
अथवा
सरोवरणां हानिः कदा भवति?
प्र.9 बालः कदा क्रीडितुम् अगच्छत्? (2)
अथवा
बालकः कीदृशं चटकाम् अपश्यत्?
प्र.10 कालः कस्य रसं पिबति? (2)
अथवा
धर्माधिकारिणः जीर्णधनश्रेष्ठिनौ कथं तोषितवन्तः?
प्र.11 प्रश्न-निर्माणं कुरुत- (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्।
(2) वृत्ततः क्षीणः हतः भवति।
(3) खलानां मैत्री आरम्भगुर्वी भवति।
(4) कुक्कुरः मानुषणां मित्रम् अस्ति।
प्र.12 अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति। (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) सूर्यातपे तण्डुलान् खग्यो रक्ष। (कः का / कं काम)
(2) तण्डुलान् मा भक्षय। (कः का / कं काम)
(3) अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि। (कः का / कं काम)
(4) भो नीचकाक! अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ। (कः का / कं काम)
प्र.13 प्रश्नपत्रे समागतान् श्लोकान् विहाय स्वपाठ्यपुस्तकात् सुभाषितद्वयं लिखत। (2)
प्र.14 अधोलिखितेषु अशुद्ध-कारक-वाक्यानां शुद्धं कुरुत। (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) गणेशं नमः।
(2) बालकः विद्यालयं गच्छामि।
(3) वृक्षम पत्रानि पतन्ति।
(4) लक्ष्मणः रामे सह गच्छामि।
प्र.15 रिक्त स्थानं पूरयत। (कोऽपि चत्वारः) (1/2×4=2)
(वीणाम्, ग्रामे, सरसाः, वृद्धाः, मोदकानि, काकः)
(1) निनादय नवीनामय्ये वाणी………..。
(2) वसन्ते लसतीह………. रसालाः।
(3) तस्मिन्नेव …………. एकां निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्।
(4) एको विचित्र ……………….. सम्मुदीय तस्या समीपं अगच्छत्।
(5) तस्मिन्नेव ग्रामे एका अपरा लुब्धा ……………. न्यवसत्।
(6) विरम् ! मा स्पृश ! एतानि ……………………।
प्र.16 अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं योजयत – (1/2×4=2)
(क) चन्दनः उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्य मासपर्यन्तं दोहनं न करोति।
(ख) सा सखिभिः सह तीर्थयात्रायै काशीविश्वनाथमन्दिरं प्रति गच्छति।
(ग) मल्लिका पूजार्थं मोदकानि रचयति।
(घ) उमा मासान्ते उत्सवार्थं दुग्धस्य आवश्यकताविषये चन्दनं सूचयति।
प्र.17 वाच्य परिवर्तनं कुरुत। (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) त्वं कुत्र गच्छसि। (कर्मवाच्ये)
(2) रामेण पुस्तकं पठ्यते। (कर्तृवाच्ये)
(3) अहं गृहम् गच्छामि। (कर्मवाच्ये)
प्र.18 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
पुरा कस्मिंश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याः च एका दुहिता विनम््रा मनोहरा चासीत्। एकदा माता स्थाल्यां तण्डुलान् निक्षिप्त्य पुत्रीम् आदिदशत्- सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष। किञ्चिञ्च कालादनन्तरम् एको विचित्रः काकः समुड्डीय तस्याः समीपम् अगच्छत्।
(1) ग्रामे एका का न्यवसत्?
(2) तस्याः दुहिता कीदृशी आसीत्?
(3) सूर्यातपे कान् खगेभ्यो रक्ष?
अथवा
भ्रान्तः कश्चन बालकः पाठशालागमनवेलायां क्रीडितुम् अगच्छत्। किन्तु तेन सह केलिभिः कालं क्षेतुं तदा कोऽपि न वयस्येषु उपलभ्यमान आसीत्। यतः ते सर्वेऽपि पूर्वदिनपाठान् स्मृत्वा विद्यालयगमनाय त्वरमाणाः अभवन्। तन्द्राालुः बालः लज्जया तेषां दृष्टिपथमपि परिहरन् एकाकी किमपि उद्यान प्राविशत्।
(1) बालकः कदा क्रीडितुम् अगच्छत्?
(2) तन्द्राालुः बालः लज्जया तेषां दृष्टिपथमपि परिहरन् कुत्र प्राविशत्?
(3) कथं विनोदयिष्यामि?
प्र.19 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मादेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
(1) जन्तवः कथं तुष्यन्ति?
(2) तस्मात् किं वक्तव्यम्?
(3) कुत्र का दरिद्रता?
अथवा
वृत्तं यलेन संरक्षेद् वित्तमेति च याति च।
अक्षीणो वित्तः क्षीणो वृत्तस्तु हतः हतः॥
(1) यलेन किं संरक्षेत्?
(2) किम् एति याति च?
(3) वित्तः क्षीणः कथम्?
प्र.20 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
चन्दनः – अहा ! सुगन्धतु मनोहरः। (विलोक्य) अये मोदकानि रचयन्ते ? (प्रसन्नः भूत्वा) आस्वादयामि तावत्। (मोदकं ग्रहीतुमिच्छति)
मल्लिका – (सक्रोधम्) विरम् ! विरम् ! मा स्पृश! एतानि मोदकानि।
चन्दनः – किम्अर्थं कुध्यसि ! तव हस्तनिर्मितानि मोदकानि दृष्ट्वा अहं जिह्वालोलुपतां नियन्त्रयितुम् अक्षमः अस्मि, किं न जानासि त्वमिदम्?
मल्लिका – सम्यग् जानामि नाथ! परम् एतानि मोदकानि पूजननिमित्तानि सन्ति।
(1) “अहा! सुगन्धतु मनोहरः” इति कः वदति?
(2) मा स्पृश! एतानि कानि?
(3) मोदकानि किमर्थं सन्ति?
अथवा
चन्दनः – नमस्कारोमि तात! पञ्चदश घटान् इच्छामि। किं दास्यसि?
देवेशः – कथं न? विक्रयणाय एव एते। गृहाण घटान्। पञ्चदशदुकशतं रूप्यकाणि च देहि।
चन्दनः – साधु। परं मूल्यं तु दुग्धं विक्री्रय एव दातुं शक्यते।
देवेशः – क्षम्यतां पुत्र ! मूल्यं विना तु एकमपि घटं न दास्यामि।
(1) कति घटान् इच्छामि?
(2) कति रूप्यकाणि देहि?
(3) मूल्यं विना तु किं न दास्यामि?
प्र.21 अधोलिखितं अपठित गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (4)
एकदा एका बालिका पित्राह सह मेलकं द्रष्टुं नगरं प्रति गच्छति स्म। सा चतुरमतिः धैर्यशालिनी च आसीत्। सा बाल्यकाल एव विविधासु कलासु निपुणा आसीत्। मार्गे एका नदी आसीत्। सा नौकया गच्छति स्म। नौकायाम् अनेक जनाः आसन्। नद्यां एकः मकरः आसीत्। द्वौ जनौ मकरात् भीतौ जले पतितौ। सा बालिका जले अकूदत तयोः च जनयोः हस्तौ गृहीत्वा नौकां प्रति आनयत्।
(1) का पित्रा सह गच्छति स्म?
(2) मार्गे का आसीत्?
(3) नद्यां का आसीत्?
(4) द्वौ जनौ मकरात् भीतौ कुत्र पतितौ?
प्र.22 स्वप्राचार्य कृते अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत। (4)
अथवा
स्वप्राचार्य कृते शुल्कमुक्तर्थं प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत।
प्र.23 अधोलिखितेषु एकं विषयं स्वीकृत संस्कृतभाषायां निबंध लिखित- (4)
- संस्कृत भाषायाः महत्त्वम्
- पर्यावरणम्
- अस्माकं देशः
- महाकविः कालिदासः
त्रैमासिक परीक्षा सत्र – 2026-27 (हल सहित)
कक्षा – 9वीं
विषय – संस्कृत – 512
निर्देशाः –
- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्यः सन्ति।
- प्रश्नानां सम्मुखे अंकाः प्रदर्शिताः।
- सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषायां देयानि।
प्र.1 उचितं विकल्पं चित्वा लिखत – (1×6=6)
(1) ‘तत्’ शब्दस्य नपुंसकलिंगरूपम् किम् –
उत्तरम्: (ख) तत्
(2) ‘रामाय’ अत्र विभक्तिः अस्ति –
उत्तरम्: (क) चतुर्थी
(3) ‘फलानि’ इति पदे वचनम् अस्ति –
उत्तरम्: (ग) बहुवचनम्
(4) ‘ग्राम’ शब्दस्य पञ्चमी विभक्तिः अस्ति –
उत्तरम्: (क) ग्रामात्
(5) बालकः शनैः शनैः लेखनं करोति। इत्यस्मिन् वाक्ये अव्ययं पदम् अस्ति –
उत्तरम्: (ख) शनैः शनैः
(6) “अहम् अपि पुस्तकं पठामि” अस्मिन् वाक्ये अव्ययम् अस्ति –
उत्तरम्: (ख) अपि
प्र.2 रिक्त स्थानं पूरयत – (1×6=6)
- ‘खाद्’ धातोः लट्लकारस्य प्रथम पुरुषस्य बहुवचने खादन्ति रूपं भवति।
- ‘लिख्’ धातोः लङ् लकारस्य प्रथमपुरुषस्य बहुवचने अलिखन् रूपं भवति।
- ‘भू’ धातोः लृट् लकारस्य उत्तमपुरुषस्य द्विवचने भविष्यामः (उत्तमपुरुष बहुवचन) रूपं भवति।
- ‘गच्छति’ क्रियापदे गम् धातुः अस्ति।
- ‘दुरूपयोगः’ अत्र दुर् उपसर्गः प्रयुक्तः।
- ‘प्रतिकूलम्’ अत्र प्रति उपसर्गः प्रयुक्तः।
प्र.3 युग्ममेलनं कुरुत – (1×6=6)
| (अ) | (ब) (सही मिलान) |
|---|---|
| (1) सूर्योदयः | (च) गुणसन्धिः |
| (2) अत्रैव | (ङ) अत्र + एव |
| (3) शिवाः + ते | (घ) शिवास्ते |
| (4) लतावृक्षौ | (ग) द्वंद्व समासः |
| (5) चोरात् भयम् | (क) चोरभयम् |
| (6) यथाशक्ति | (ख) अव्ययीभाव समासः |
प्र.4 एकपदेन उत्तरं लिखत – (1×6=6)
- ‘आगम्य’ इत्यत्र कः प्रत्ययः? — ल्यप्
- ‘करणीयम्’ इत्यत्र कः प्रत्ययः? — अनियर्
- ‘ताडयित्वा’ इत्यत्र कः प्रत्ययः? — क्त्वा
- कविः कां सम्बोधयति? — वाणिम्
- कुत्र दरिद्रता न भवति? — वचने
- तुला कीदृशी आसीत्? — लोहघटिता / जीर्णधनस्य
प्र.5 शुद्ध उत्तरे “आम्” अशुद्ध उत्तरे “न” इति लिखत – (1×6=6)
- ‘गुणयुक्ताः दरिद्रः’ इत्यत्र विशेषणं पदं ‘दरिद्रः’ अस्ति? — (न)
- ‘खिन्नः बालः’ इत्यत्र विशेषणं पदं ‘खिन्नः’ अस्ति? — (आम्)
- ‘आम्रम्’ इत्यस्य पर्यायपदं ‘रसालः’ अस्ति? — (आम्)
- ‘तटे’ इत्यस्य पर्यायपदं ‘समीरः’ अस्ति? — (न)
- ‘कठोरम्’ शब्दस्य विलोमं पदं ‘मृदुम्’ अस्ति? — (आम्)
- ‘नीरसः’ शब्दस्य विलोमं पदं ‘सरसः’ अस्ति? — (आम्)
प्र.6 कविः वाणीं किं कथयति? (2)
अथवा
वसन्ते किं भवति?
उत्तरम्: कविः वाणीं (सरस्वतीं) नवीनां वीणाम् वादयितुम् कथयति।
प्र.7 निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां कानि अपश्यत्? (2)
अथवा
बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता?
उत्तरम्: निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां मणियाणि (महार्हाणि मणिकानि) अपश्यत्।
प्र.8 सज्जनानां मैत्री कीदृशी भवति? (2)
अथवा
सरोवरणां हानिः कदा भवति?
उत्तरम्: सज्जनानां मैत्री पूर्णिमायै चन्द्रलेखेव क्रमेण विभवति (प्रथमाद् दिनात् दिने दिने वर्धमानः भवति)।
प्र.9 बालः कदा क्रीडितुम् अगच्छत्? (2)
अथवा
बालकः कीदृशं चटकाम् अपश्यत्?
उत्तरम्: बालः पाठशालागमनवेलायां (विद्यालयस्य समये) क्रीडितुम् अगच्छत्।
प्र.10 कालः कस्य रसं पिबति? (2)
अथवा
धर्माधिकारिणः जीर्णधनश्रेष्ठिनौ कथं तोषितवन्तः?
उत्तरम्: कालः आगतस्य (प्रियासक्तस्य वा) रसं पिबति।
प्र.11 प्रश्न-निर्माणं कुरुत- (कोऽपि द्वौ) (2)
उत्तरम्:
(1) ग्रामे का स्त्री अवसत्?
(2) कः क्षीणः हतः भवति?
(3) केषाम् मैत्री आरम्भगुर्वी भवति?
प्र.12 अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति। (कोऽपि द्वौ) (2)
उत्तरम्:
(1) माता दुहितरम् प्रति कथयति।
(2) काकः बालिकाम् प्रति कथयति।
प्र.13 प्रश्नपत्रे समागतान् श्लोकान् विहाय स्वपाठ्यपुस्तकात् सुभाषितद्वयं लिखत। (2)
उत्तरम्:
1. पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः, स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।< नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः, परोपकाराय सतां विभूतयः॥
2. गुणाः गुणेषु गुणा भवन्ति, ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः।
स्वाद्योष्ताः प्रभवन्ति नद्यः, समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः॥
प्र.14 अधोलिखितेषु अशुद्ध-कारक-वाक्यानां शुद्धं कुरुत। (कोऽपि द्वौ) (2)
उत्तरम्:
(1) गणेशाय नमः। (गणेशं नमः के स्थान पर)
(2) बालकः विद्यालयं गच्छति। (गच्छामि के स्थान पर)
(3) वृक्षात् पत्रानि पतन्ति। (वृक्षम के स्थान पर)
प्र.15 रिक्त स्थानं पूरयत। (कोऽपि चत्वारः) (1/2×4=2)
उत्तरम्:
(1) वीणाम्
(2) सरसाः
(3) ग्रामे
(4) काकः
(5) वृद्धाः
(6) मोदकानि
प्र.16 अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं योजयत – (1/2×4=2)
उत्तरम् (क्रमशः):
1. (ग) मल्लिका पूजार्थं मोदकानि रचयति।
2. (घ) उमा मासान्ते उत्सवार्थं दुग्धस्य आवश्यकताविषये चन्दनं सूचयति।
3. (क) चन्दनः उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्य मासपर्यन्तं दोहनं न करोति।
4. (ख) सा सखिभिः सह तीर्थयात्रायै काशीविश्वनाथमन्दिरं प्रति गच्छति।
प्र.17 वाच्य परिवर्तनं कुरुत। (कोऽपि द्वौ) (2)
उत्तरम्:
(1) त्वया कुत्र गम्यते? (कर्मवाच्ये)
(2) रामः पुस्तकं पठति। (कर्तृवाच्ये)
(3) मया गृहं गम्यते। (कर्मवाच्ये)
प्र.18 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
पुरा कस्मिंश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याः च एका दुहिता विनम््रा मनोहरा चासीत्। एकदा माता स्थाल्यां तण्डुलान् निक्षिप्त्य पुत्रीम् आदिदशत्- सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष। किञ्चिञ्च कालादनन्तरम् एको विचित्रः काकः समुड्डीय तस्याः समीपम् अगच्छत्।
उत्तरम्:
(1) ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्।
(2) तस्याः दुहिता विनम्रा मनोहरा चासीत्।
(3) सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।
प्र.19 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मादेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
उत्तरम्:
(1) जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति।
(2) तस्मात् प्रियं वक्तव्यम्।
(3) वचने का दरिद्रता?
प्र.20 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
चन्दनः – अहा ! सुगन्धतु मनोहरः। (विलोक्य) अये मोदकानि रचयन्ते ? (प्रसन्नः भूत्वा) आस्वादयामि तावत्। (मोदकं ग्रहीतुमिच्छति)
मल्लिका – (सक्रोधम्) विरम् ! विरम् ! मा स्पृश! एतानि मोदकानि।
चन्दनः – किम्अर्थं कुध्यसि ! तव हस्तनिर्मितानि मोदकानि दृष्ट्वा अहं जिह्वालोलुपतां नियन्त्रयितुम् अक्षमः अस्मि, किं न जानासि त्वमिदम्?
मल्लिका – सम्यग् जानामि नाथ! परम् एतानि मोदकानि पूजननिमित्तानि सन्ति।
उत्तरम्:
(1) “अहा! सुगन्धतु मनोहरः” इति चन्दनः वदति।
(2) मा स्पृश! एतानि मोदकानि सन्ति।
(3) मोदकानि पूजननिमित्तानि सन्ति।
प्र.21 अधोलिखितं अपठित गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (4)
एकदा एका बालिका पित्राह सह मेलकं द्रष्टुं नगरं प्रति गच्छति स्म। सा चतुरमतिः धैर्यशालिनी च आसीत्। सा बाल्यकाल एव विविधासु कलासु निपुणा आसीत्। मार्गे एका नदी आसीत्। सा नौकया गच्छति स्म। नौकायाम् अनेक जनाः आसन्। नद्यां एकः मकरः आसीत्। द्वौ जनौ मकरात् भीतौ जले पतितौ। सा बालिका जले अकूदत तयोः च जनयोः हस्तौ गृहीत्वा नौकां प्रति आनयत्।
उत्तरम्:
(1) एका बालिका पित्रा सह गच्छति स्म।
(2) मार्गे एका नदी आसीत्।
(3) नद्यां एकः मकरः आसीत्।
(4) द्वौ जनौ मकरात् भीतौ जले पतितौ।
प्र.22 स्वप्राचार्य कृते अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत। (4)
उत्तरम्:
माननीय प्रधानाचार्य महोदयः,
शासकीय उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः,
भोपाल (म.प्र.)
विषय: अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रम्।
महोदय,
सविनय निवेदनम् अस्ति यत् अहम् अद्य ज्वरपीडितः अस्मि। अस्मात् कारणात् विद्यालयम् आगन्तुम् असमर्थः अस्मि। कृपया मम द्वयोः दिवसयोः (२ दिवसयोः) अवकाशं स्वीकृतं कुर्वन्तु। भवतः महती कृपा स्यात्।
धन्यवादः!
दिनांक: 05/09/2026
शिष्यः,
नाम – [आपका नाम]
कक्षा – नवमी
प्र.23 अधोलिखितेषु एकं विषयं स्वीकृत संस्कृतभाषायां निबंध लिखित- (4)
निबंध: संस्कृत भाषायाः महत्त्वम्
1. संस्कृतभाषा अस्माकं देशस्य प्राचीनतमा भाषा अस्ति।
2. इयं भाषा सर्वेषां भारतीयभाषाणां जननी मन्यते।
3. रामायणम्, महाभारतम् इत्यादयः ग्रन्थाः संस्कृतभाषायाम् एव लिखिताः सन्ति।
4. संस्कृतभाषा वैज्ञानिकदृष्ट्या अपि अतीव सम्पूर्णा अस्ति।
5. अस्याः भाषायाः व्याकरणं पूर्णतया सुरक्षितं तर्कसंगतञ्च अस्ति। अतः अस्माभिः सर्वाभिः संस्कृतभाषायाः संरक्षणं प्रवर्धनञ्च करणीयम्।
त्रैमासिक परीक्षा 2026-27
कक्षा – 9वीं
विषय – संस्कृत
निर्देशः- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्यः सन्ति।
प्र.1 उचितं विकल्पं चित्वा लिखत- (1×6=6)
(1) ‘रामस्य कृष्णस्य’ इत्यस्मिन् पदे समास अस्ति –
(2) ‘द्विगु समासः’ इति समासस्य उदाहरणम् अस्ति –
(3) ‘फलानि’ पदे वचनम् अस्ति –
(4) “सदाचार एव परमोधर्मः” अस्मिन् वाक्ये अव्ययम् अस्ति –
(5) अधोलिखितेषु अव्ययं न अस्ति –
(6) “अहम् अपि पुस्तकं पठामि” अस्मिन् वाक्येन अव्ययम् अस्ति –
प्र.2 रिक्त स्थानानि पूरयत- (1×6=6)
- रामस्य काः विभक्तिः ……………………. (चतुर्थी/षष्ठी)
- लतायाः विभक्तिः ……………………. (पंचमी / सप्तमी)
- अपठत् लकारः भवति ……………………. (लृट्लकारः / लंग्लकारः)
- ‘समरूप’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (सम्/रूपः)
- ‘दुरूपयोगः’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (दुरू / योगः)
- ‘प्रतिकूलम्’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (कूलम् / प्रति)
प्र.3 युग्ममेलनं कुरुत- (1×6=6)
| (अ) | (ब) |
|---|---|
| (1) सूर्योदयः | (क) चौरभयम् |
| (2) अत्रैव | (ख) अव्ययीभाव समासः |
| (3) शिवाः + ते | (ग) द्वंद्व समासः |
| (4) लतावृक्षौ | (घ) शिवास्ते |
| (5) चौरात् भयम् | (ङ) अत्र + एव |
| (6) यथाशक्तिः | (च) गुणसन्धिः |
प्र.4 एकपदेन उत्तरं लिखत- (1×6=6)
- ‘आगम्य’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
- ‘करणीयम्’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
- ‘ताडयित्वा’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
- कविः कां सम्बोधयति?
- कुत्र दरिद्रता न भवति?
- तुला कीदृशी आसीत्?
प्र.5 शुद्ध उत्तरे “आम्” अशुद्ध उत्तरे “न” इति लिखत- (1×6=6)
- ‘गुणाुयुक्तः दरिद्रः’ इत्यत्र विशेषण पदं ‘दरिद्रः’ अस्ति?
- ‘सरस्वती’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘वाणी’ अस्ति?
- ‘आमम्’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘रसालः’ अस्ति?
- ‘तटे’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘समीरः’ अस्ति?
- ‘कठोरम्’ शब्दस्य विलोमं पदं ‘मृदुम्’ अस्ति?
- ‘नीरसः’ शब्दस्य विलोम पदं ‘सरसः’ अस्ति?
प्र.6 कविः वाणीं किं कथयति? (2)
अथवा
वसन्ते किं भवति?
प्र.7 निर्धनाया दुहिता मञ्जूषायां कानि अपश्यत्? (2)
अथवा
बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता?
प्र.8 सज्जनानां मैत्री कीदृशी भवति? (2)
अथवा
सरोवराणां हानिः कदा भवति?
प्र.9 बालः कदा क्रीडितुम् अगच्छत्? (2)
अथवा
बालकः कीदृशं चटकम् अपश्यत्?
प्र.10 काकः कस्य रसं पिबति? (2)
अथवा
धर्माधिकारिणः जीर्णधन श्रेष्ठिनौ कथं तोषितवन्तः?
प्र.11 प्रश्न-निर्माणं कुरुत- (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्।
(2) वृत्ततः क्षीणः हतः भवति।
(3) खलानां मैत्री आरम्भगुर्वी भवति।
(4) कुक्कुरः मनुष्याणां मित्रम् अस्ति।
प्र.12 अधोलिखितानि वाक्यानि कः / का कं प्रति कथयति? (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष। (कः / का / के काम)
(2) तण्डुलान् मा भक्षय। (कः / का / के काम)
(3) अहम् तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि। (कः / का / के काम)
(4) भो नीचकाका अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ। (कः / का / के काम)
प्र.13 प्रश्नपत्रे समागतान् श्लोकान् विहाय स्वपाठ्यपुस्तकात् सुभाषितद्वयं लिखत। (2)
प्र.14 अधोलिखितेषु अशुद्ध-कारक-वाक्यानां शुद्धं कुरुत (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) गणेशं नमः।
(2) बालकः विद्यालयं गच्छामि।
(3) वृक्षः पत्राणि पतन्ति।
(4) लक्ष्मणः रामे सह गच्छामि।
प्र.15 रिक्त स्थानं पूरयत (कोऽपि चत्वारः) – (1×4=4)
(वीणाम्, ग्रामे, सरसां, वृद्धा, मोदकानि, काकः)
(1) निनादय नवीनामयि वाणी! …………………….
(2) वसन्ते लसन्तश्चेत् ……………………. रसालाः।
(3) तस्मिन्नेव ……………………. एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्।
(4) एको विचित्रः ……………………. समुड्डीय तस्याः समीपम् आगच्छत्।
(5) तस्मिन्नेव ग्रामे एका अपरा लुब्धा ……………………. न्यवसत्।
(6) विरम्! मा स्पृश! एतानि …………………….!
प्र.16 अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारोजनं योजयत – (1×4=4)
(क) चन्दनः उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्य मासपर्यन्तं दोहनं न करोति। (3)
(ख) सा सखिभिः सह तीर्थयात्रायै काशीविश्वनाथमन्दिरं प्रति गच्छति। (4)
(ग) मल्लिका पूजार्थं मोदकानि रचयति। (1)
(घ) उमा मासान्ते उत्सवार्थं दुग्धस्य आवश्यकताविषये चन्दनं सूचयति। (2)
प्र.17 वाच्य परिवर्तनं कुरुत – (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) त्वं कुत्र गच्छसि? (कर्मवाच्ये)
(2) रामेण पुस्तकं पठ्यते। (कर्तृवाच्ये)
(3) अहं गृहं गच्छामि। (कर्मवाच्ये)
प्र.18 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत – (3)
पुरा कस्मिश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याः च एका दुहिता विनम्रा मनोहरा च आसीत्। एकदा माता स्थाल्यां तण्डुलान् निक्षिप्त पुत्रीम् आदिदत्- “सूर्यतपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।” कालानन्तरम् एको विचित्रः काकः समुड्डीय तस्याः समीपम् आगच्छत्।
(1) ग्रामे एका का न्यवसत्?
(2) तस्याः दुहिता कीदृशी आसीत्?
(3) सूर्यतपे कान् खगेभ्यो रक्ष?
प्र.19 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत – (3)
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मादेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
(1) जन्तवः कथं तुष्यन्ति?
(2) तस्मात् किं वक्तव्यम्?
(3) कुत्र का दरिद्रता?
अथवा
वृत्तं यत्नेन संरक्षेत् वित्तमेति च याति च।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्तस्तु हतः हतः॥
(1) यत्नेन किं संरक्षेत्?
(2) किम् एति याति च?
(3) वित्ततः क्षीणः कथम्?
प्र.20 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
चन्दनः अहा! सुगन्धतु मनोहरः। (विलोक्य) अये मोदकानि रच्यन्ते?
(प्रसन्नः भूत्वा) आस्वादयामि तावत्। (मोदकं ग्रहीतुमिच्छति)
मल्लिका – (सक्रोधम्) विरम्! विरम्! मा स्पृशः! एतानि मोदकानि!
चन्दनः – किम्ध्र्थ कुप्यसि? तव हस्तनिर्मितानि मोदकानि दृष्ट्वा अहं जिह्वालोलुप्तां नियन्त्रयितुम् अक्षमः अस्मि, किं न जानासि त्वमिदम्?
मल्लिका – सम्यग् जानामि नाथ! परम् एतानि मोदकानि पूजननिमित्तानि सन्ति।
(1) “अहा! सुगन्धतु मनोहरः” इति कः वदति?
(2) मा स्पृशा एतानि कानि?
(3) मोदकानि किमर्थं सन्ति?
प्र.21 अधोलिखितं अपठित गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (4)
एकदा एका बालिका पित्रा सह मेलकं द्रष्टुं नगरं प्रति गच्छति स्म। सा चतुरमतिः धैर्यशालिनी च आसीत्। सा बाल्यकाले एव विविधासु कलासु निपुणा आसीत्। मार्गे एका नदी आसीत्। सा नौकया गच्छति स्म। नौकायाम् अनेक जनाः आसनः। नद्यां एकः मकरः आसीत्। द्यौ जनौ तस्मात् मकरात् भीतौ जले पतिताौ। सा बालिका जले अकूर्दत् तयोः च जनयोः हस्तौ गृहीत्वा नौकां प्रति आनयत्।
(1) का पित्रा सह गच्छति स्म?
(2) मार्गे का आसीत्?
(3) नद्यां का आसीत्?
(4) द्यौ जनौ मकरात् भीतौ कुत्र पतिताौ?
प्र.22 स्वप्राचार्य कृते अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत। (4)
अथवा
स्वप्राचार्य कृते शुल्कमुक्तर्थ प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत।
प्र.23 अधोलिखितेषु एकं विषयं स्वीकृत संस्कृतभाषायां निबंध लिखत – (4)
- संस्कृत भाषायाः महत्त्वम्
- पर्यावरणम्
- अस्माकं देशः
- महाकविः कालिदासः
त्रैमासिक परीक्षा 2026-27
कक्षा – 9वीं
विषय – संस्कृत
निर्देशः- सर्वे प्रश्नाः अनिवार्यः सन्ति।
प्र.1 उचितं विकल्पं चित्वा लिखत- (1×6=6)
(1) ‘रामस्य कृष्णस्य’ इत्यस्मिन् पदे समास अस्ति –
(2) ‘द्विगु समासः’ इति समासस्य उदाहरणम् अस्ति –
(3) ‘फलानि’ पदे वचनम् अस्ति –
उत्तर: (ब) बहुवचनम्
(4) “सदाचार एव परमोधर्मः” अस्मिन् वाक्ये अव्ययम् अस्ति –
उत्तर: (द) एव
(5) अधोलिखितेषु अव्ययं न अस्ति –
उत्तर: (स) जनः
(6) “अहम् अपि पुस्तकं पठामि” अस्मिन् वाक्येन अव्ययम् अस्ति –
उत्तर: (ब) अपि
प्र.2 रिक्त स्थानानि पूरयत- (1×6=6)
- रामस्य काः विभक्तिः ……………………. (चतुर्थी/षष्ठी) [उत्तर: षष्ठी]
- लतायाः विभक्तिः ……………………. (पंचमी / सप्तमी) [उत्तर: पंचमी]
- अपठत् लकारः भवति ……………………. (लृट्लकारः / लंग्लकारः) [उत्तर: लंग्लकारः]
- ‘समरूप’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (सम्/रूपः) [उत्तर: सम्]
- ‘दुरूपयोगः’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (दुरू / योगः) [उत्तर: दुरू]
- ‘प्रतिकूलम्’ अत्र ……………………. उपसर्गः प्रयुक्तः। (कूलम् / प्रति) [उत्तर: प्रति]
प्र.3 युग्ममेलनं कुरुत- (1×6=6)
| (अ) | (ब) |
|---|---|
| (1) सूर्योदयः | (क) चौरभयम् |
| (2) अत्रैव | (ख) अव्ययीभाव समासः |
| (3) शिवाः + ते | (ग) द्वंद्व समासः |
| (4) लतावृक्षौ | (घ) शिवास्ते |
| (5) चौरात् भयम् | (ङ) अत्र + एव |
| (6) यथाशक्तिः | (च) गुणसन्धिः |
(1) सूर्योदयः — (च) गुणसन्धिः
(2) अत्रैव — (ङ) अत्र + एव
(3) शिवाः + ते — (घ) शिवास्ते
(4) लतावृक्षौ — (ग) द्वंद्व समासः
(5) चौरात् भयम् — (क) चौरभयम्
(6) यथाशक्तिः — (ख) अव्ययीभाव समासः
प्र.4 एकपदेन उत्तरं लिखत- (1×6=6)
- ‘आगम्य’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
उत्तर: ल्यप् - ‘करणीयम्’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
उत्तर: अनीयर् - ‘ताडयित्वा’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
उत्तर: क्त्वा - कविः कां सम्बोधयति?
उत्तर: वाणीम् (सरस्वतीम्) - कुत्र दरिद्रता न भवति?
उत्तर: वचने - तुला कीदृशी आसीत्?
उत्तर: लौहघटिता
प्र.5 शुद्ध उत्तरे “आम्” अशुद्ध उत्तरे “न” इति लिखत- (1×6=6)
- ‘गुणाुयुक्तः दरिद्रः’ इत्यत्र विशेषण पदं ‘दरिद्रः’ अस्ति? [उत्तर: न]
- ‘सरस्वती’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘वाणी’ अस्ति? [उत्तर: आम्]
- ‘आमम्’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘रसालः’ अस्ति? [उत्तर: आम्]
- ‘तटे’ इत्यस्य पर्याय पदं ‘समीरः’ अस्ति? [उत्तर: न]
- ‘कठोरम्’ शब्दस्य विलोमं पदं ‘मृदुम्’ अस्ति? [उत्तर: आम्]
- ‘नीरसः’ शब्दस्य विलोम पदं ‘सरसः’ अस्ति? [उत्तर: आम्]
प्र.6 कविः वाणीं किं कथयति? (2)
अथवा
वसन्ते किं भवति?
प्र.7 निर्धनाया दुहिता मञ्जूषायां कानि अपश्यत्? (2)
अथवा
बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता?
प्र.8 सज्जनानां मैत्री कीदृशी भवति? (2)
अथवा
सरोवराणां हानिः कदा भवति?
प्र.9 बालः कदा क्रीडितुम् अगच्छत्? (2)
अथवा
बालकः कीदृशं चटकम् अपश्यत्?
प्र.10 काकः कस्य रसं पिबति? (2)
अथवा
धर्माधिकारिणः जीर्णधन श्रेष्ठिनौ कथं तोषितवन्तः?
प्र.11 प्रश्न-निर्माणं कुरुत- (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्।
(2) वृत्ततः क्षीणः हतः भवति।
(3) खलानां मैत्री आरम्भगुर्वी भवति।
(4) कुक्कुरः मनुष्याणां मित्रम् अस्ति।
प्र.12 अधोलिखितानि वाक्यानि कः / का कं प्रति कथयति? (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष। (कः / का / के काम)
(2) तण्डुलान् मा भक्षय। (कः / का / के काम)
(3) अहम् तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि। (कः / का / के काम)
(4) भो नीचकाका अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ। (कः / का / के काम)
प्र.13 प्रश्नपत्रे समागतान् श्लोकान् विहाय स्वपाठ्यपुस्तकात् सुभाषितद्वयं लिखत। (2)
प्र.14 अधोलिखितेषु अशुद्ध-कारक-वाक्यानां शुद्धं कुरुत (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) गणेशं नमः।
(2) बालकः विद्यालयं गच्छामि।
(3) वृक्षः पत्राणि पतन्ति।
(4) लक्ष्मणः रामे सह गच्छामि।
प्र.15 रिक्त स्थानं पूरयत (कोऽपि चत्वारः) – (1×4=4)
(वीणाम्, ग्रामे, सरसां, वृद्धा, मोदकानि, काकः)
(1) निनादय नवीनामयि वाणी! ……………………. [उत्तर: वीणाम्]
(2) वसन्ते लसन्तश्चेत् ……………………. रसालाः। [उत्तर: सरसां]
(3) तस्मिन्नेव ……………………. एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। [उत्तर: ग्रामे]
(4) एको विचित्रः ……………………. समुड्डीय तस्याः समीपम् आगच्छत्। [उत्तर: काकः]
(5) तस्मिन्नेव ग्रामे एका अपरा लुब्धा ……………………. न्यवसत्। [उत्तर: वृद्धा]
(6) विरम्! मा स्पृश! एतानि …………………….! [उत्तर: मोदकानि]
प्र.16 अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारोजनं योजयत – (1×4=4)
(क) चन्दनः उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्य मासपर्यन्तं दोहनं न करोति। (3)
(ख) सा सखिभिः सह तीर्थयात्रायै काशीविश्वनाथमन्दिरं प्रति गच्छति। (4)
(ग) मल्लिका पूजार्थं मोदकानि रचयति। (1)
(घ) उमा मासान्ते उत्सवार्थं दुग्धस्य आवश्यकताविषये चन्दनं सूचयति। (2)
प्र.17 वाच्य परिवर्तनं कुरुत – (कोऽपि द्वौ) (2)
(1) त्वं कुत्र गच्छसि? (कर्मवाच्ये)
(2) रामेण पुस्तकं पठ्यते। (कर्तृवाच्ये)
(3) अहं गृहं गच्छामि। (कर्मवाच्ये)
प्र.18 अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत – (3)
पुरा कस्मिश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याः च एका दुहिता विनम्रा मनोहरा च आसीत्। एकदा माता स्थाल्यां तण्डुलान् निक्षिप्त पुत्रीम् आदिदत्- “सूर्यतपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।” कालानन्तरम् एको विचित्रः काकः समुड्डीय तस्याः समीपम् आगच्छत्।
(1) ग्रामे एका का न्यवसत्? उत्तर: एका निर्धना वृद्धा स्त्री
(2) तस्याः दुहिता कीदृशी आसीत्? उत्तर: विनम्रा मनोहरा च
(3) सूर्यतपे कान् खगेभ्यो रक्ष? उत्तर: तण्डुलान्
प्र.19 अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत – (3)
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मादेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
(1) जन्तवः कथं तुष्यन्ति? उत्तर: प्रियवाक्यप्रदानेन
(2) तस्मात् किं वक्तव्यम्? उत्तर: तस्मादेव वक्तव्यं (प्रियवाक्यम्)
(3) कुत्र का दरिद्रता? उत्तर: वचने
अथवा
वृत्तं यत्नेन संरक्षेत् वित्तमेति च याति च।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्तस्तु हतः हतः॥
प्र.20 अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (3)
चन्दनः अहा! सुगन्धतु मनोहरः। (विलोक्य) अये मोदकानि रच्यन्ते?
(प्रसन्नः भूत्वा) आस्वादयामि तावत्। (मोदकं ग्रहीतुमिच्छति)
मल्लिका – (सक्रोधम्) विरम्! विरम्! मा स्पृशः! एतानि मोदकानि!
चन्दनः – किम्ध्र्थ कुप्यसि? तव हस्तनिर्मितानि मोदकानि दृष्ट्वा अहं जिह्वालोलुप्तां नियन्त्रयितुम् अक्षमः अस्मि, किं न जानासि त्वमिदम्?
मल्लिका – सम्यग् जानामि नाथ! परम् एतानि मोदकानि पूजननिमित्तानि सन्ति।
(1) “अहा! सुगन्धतु मनोहरः” इति कः वदति? उत्तर: चन्दनः
(2) मा स्पृशा एतानि कानि? उत्तर: मोदकानि
(3) मोदकानि किमर्थं सन्ति? उत्तर: पूजननिमित्तानि सन्ति।
प्र.21 अधोलिखितं अपठित गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखत – (4)
एकदा एका बालिका पित्रा सह मेलकं द्रष्टुं नगरं प्रति गच्छति स्म। सा चतुरमतिः धैर्यशालिनी च आसीत्। सा बाल्यकाले एव विविधासु कलासु निपुणा आसीत्। मार्गे एका नदी आसीत्। सा नौकया गच्छति स्म। नौकायाम् अनेक जनाः आसनः। नद्यां एकः मकरः आसीत्। द्यौ जनौ तस्मात् मकरात् भीतौ जले पतिताौ। सा बालिका जले अकूर्दत् तयोः च जनयोः हस्तौ गृहीत्वा नौकां प्रति आनयत्।
(1) का पित्रा सह गच्छति स्म? उत्तर: एका बालिका
(2) मार्गे का आसीत्? उत्तर: मार्गे एका नदी आसीत्।
(3) नद्यां का आसीत्? उत्तर: नद्यां एकः मकरः आसीत्।
(4) द्यौ जनौ मकरात् भीतौ कुत्र पतिताौ? उत्तर: जले पतिताौ।
प्र.22 स्वप्राचार्य कृते अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत। (4)
अथवा
स्वप्राचार्य कृते शुल्कमुक्तर्थ प्रार्थनापत्रं संस्कृतभाषायां लिखत।
प्र.23 अधोलिखितेषु एकं विषयं स्वीकृत संस्कृतभाषायां निबंध लिखत – (4)
- संस्कृत भाषायाः महत्त्वम्
- पर्यावरणम्
- अस्माकं देशः
- महाकविः कालिदासः
बाकी पेपर Review में हैं!
आगे के सभी महत्वपूर्ण प्रश्न पत्र और उनके सटीक उत्तर हमारे WhatsApp चैनल पर भेज दिए गए हैं। अभी ज्वाइन करें 👇
WhatsApp पर जुड़ेंबाकी पेपर Review में हैं!
आगे के सभी महत्वपूर्ण प्रश्न पत्र और उनके सटीक उत्तर हमारे WhatsApp चैनल पर भेज दिए गए हैं। अभी ज्वाइन करें 👇
WhatsApp पर जुड़ें
Disclaimer: ऊपर दिए गए प्रश्न पत्र छात्रों के अभ्यास के लिए M paper और प्रश्न बैंक के महत्वपूर्ण प्रश्नों द्वारा बनाए गए हैं। अलग-अलग जिलों/स्कूलों में अलग-अलग पेपर आ सकते हैं। हो सकता है आपके पेपर में ऊपर दिए गए प्रश्न पूछे जाएं, इसलिए इनकी तैयारी अच्छे से कर लें।
The question papers provided above are created from important questions of M paper and question banks for student practice. Different papers may appear in different districts/schools. It is possible that the above questions may be asked in your actual exam, so please prepare them well.
MP Board कक्षा 9वी संस्कृत त्रैमासिक परीक्षा पेपर सॉल्यूशन कैसे देखें?
संस्कृत की परीक्षा देने वाले छात्र अपने प्रश्न पत्र का 100% सटीक सॉल्यूशन जानना चाहते हैं, जिससे कि आपको व्याकरण के नियमों (जैसे संधि-विच्छेद, प्रत्यय पहचान) और पाठों के सही अर्थ का ज्ञान हो सके।
संस्कृत के महत्वपूर्ण प्रश्नों और व्याकरण के सटीक हल देखने के लिए आपको बस नीचे दी गई डायरेक्ट लिंक का उपयोग करना है। इस लिंक के माध्यम से सभी प्रश्नों के उत्तर आपको तुरंत ज्ञात हो सकेंगे।
त्रैमासिक परीक्षा कक्षा 9वी संस्कृत पेपर और सॉल्यूशन कैसे डाउनलोड करें?
कक्षा 9वीं संस्कृत का पेपर और उसका सॉल्यूशन (PDF) देखने व डाउनलोड करने की प्रक्रिया बहुत ही आसान है:
- डायरेक्ट लिंक पर जाएं: सबसे पहले नीचे दी गई 'Important Links' टेबल को देखें।
- पेपर लिंक पर क्लिक करें: वहाँ आपको 'कक्षा 9वीं संस्कृत त्रैमासिक पेपर' की डायरेक्ट लिंक मिलेगी, उस पर क्लिक करें।
- पेज ओपन होगा: लिंक पर क्लिक करते ही एक नया पेज ओपन होगा, जहाँ आपको संस्कृत का पूरा पेपर स्क्रीन पर दिखाई देगा।
- सॉल्यूशन डाउनलोड करें: उसी पेपर के ठीक नीचे आपको 'सॉल्यूशन डाउनलोड करें (Download Solution)' का बटन दिखाई देगा। उस पर क्लिक करके आप पूरे पेपर का हल पीडीएफ फॉर्मेट में अपने मोबाइल में सेव कर सकते हैं।
महत्वपूर्ण लिंक्स (Important Links)
| उपयोगी लिंक (Useful Links) | क्लिक करें (Click Here) |
| कक्षा 9वीं संस्कृत (Sanskrit) पेपर डायरेक्ट लिंक | [यहाँ क्लिक करें] |
| कक्षा 9वीं संस्कृत पेपर सॉल्यूशन डाउनलोड (PDF) | [यहाँ क्लिक करें] |
| कक्षा 9वीं त्रैमासिक परीक्षा टाइम टेबल PDF | [यहाँ क्लिक करें] |
| हमारे WhatsApp चैनल से जुड़ें (लेटेस्ट अपडेट के लिए) | Join WhatsApp |
| हमारे Telegram ग्रुप से जुड़ें | [Join Telegram] (यहाँ लिंक लगाएं) |
FAQs (अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न)
Q1. कक्षा 9वीं संस्कृत त्रैमासिक परीक्षा 2026 कितने अंकों की होगी?
Ans: संस्कृत विषय की त्रैमासिक परीक्षा का पूर्णांक 75 अंक निर्धारित किया गया है, जिसे 3 घंटे में हल करना होगा।
Q2. कक्षा 9वीं संस्कृत का पेपर कब आयोजित होगा?
Ans: कक्षा 9वीं का संस्कृत विषय का पेपर 10 सितंबर 2026 को प्रातः 10:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक आयोजित किया जाएगा।
Q3. कक्षा 9वी संस्कृत त्रैमासिक परीक्षा पेपर सॉल्यूशन कैसे प्राप्त करें?
Ans: आप इस आर्टिकल में ऊपर दी गई 'Important Links' की टेबल में डायरेक्ट सॉल्यूशन लिंक पर क्लिक करके संस्कृत के पेपर का संपूर्ण हल (PDF) आसानी से डाउनलोड कर सकते हैं।
Q4. संस्कृत के पेपर में व्याकरण (Grammar) का कितना महत्व है?
Ans: संस्कृत विषय में व्याकरण का बहुत बड़ा योगदान होता है। पेपर में लगभग 30 से 35 अंक की व्याकरण (संधि, समास, प्रत्यय, शब्द/धातु रूप आदि) पूछी जाती है, जो अच्छे अंक लाने में मदद करती है।
Hdxchuc
Zz gchi vo
RCC ggoj
Gcjho
Tcjk
Hhh ta d
Tgv
You I love you baby aap kaise ho baby I am fine baby